خلاصه کتاب اربعین جهانی دیگر

چند وقت پیش توی راهروی دانشگاه یا حرم، یا شاید پای صحبتهای یک دوست، چیزی به نام «پیاده‌روی اربعین» به گوشت خورد. اولش فکر کردی یک مراسم مذهبی معمولی است، مثل خیلی از مراسم دیگر. اما بعد شنیدی که می‌گویند بیست میلیون نفر! بیست میلیون آدم، بدون اینکه هیچ دولتی دستور داده باشد، بدون هیچ بودجهٔ رسمی، با پای پیاده از دل بیابان و گرما و سرما، خودشان را می‌رسانند به کربلا. آن هم نه برای یکبار، بلکه هر سال. آن وقت یک سؤال توی ذهنت شکل گرفت: «این مردم دیوانه‌اند یا چیزی می‌دانند که من نمی‌دانم؟»

این کتاب دقیقاً سراغ همان سؤال رفته است. «اربعین، جهانی دیگر» یک کتاب معمولی درباره آداب زیارت نیست. این کتاب تلاش کرده است پدیده‌ای به نام اربعین را کالبدشکافی کند؛ نه از زاویهٔ یک خبرنگار یا یک تماشاگر، بلکه از چشم اندیشمندان، جامعه‌شناسان، متکلمان و کسانی که سالها دربارهٔ تمدن اسلامی فکر کرده‌اند.

کتاب از سه بخش اصلی تشکیل شده: نشست‌های تخصصی، گفتارها و مقالات. در بخش اول، می‌بینی که اربعین چطور دارد مفهوم «عرفی شدن» را به چالش می‌کشد. یعنی همان چیزی که در دنیای مدرن به عنوان پایان کار دین معروف شده بود، اینجا ورق برمی‌گردد. اربعین دارد نشان می‌دهد که دین نه تنها تمام نشده، بلکه دارد یک سبک زندگی جدید و یک مدل تمدنی تازه پیش پای بشر می‌گذارد.

بخش دوم و سوم کتاب را که می‌خوانی، کمکم می‌فهمی چرا رهبران و اندیشمندان از اربعین به عنوان «تمرین ظهور» یاد می‌کنند. کتاب توضیح می‌دهد که این راهپیمایی، یک ماکت کوچک از همان جامعهٔ آرمانی است که همه منتظرش هستیم. جایی که کسی گرسنه نمی‌ماند، جایی که امنیت حرف اول را می‌زند، جایی که عراقی و ایرانی و پاکستانی و افغانی کنار هم برای هم گریه می‌کنند.

اما چیزی که این کتاب را از خیلی کتابهای مذهبی دیگر متمایز می‌کند، نگاه «سخت‌پسندانه» و «تحقیقی» آن است. نویسندگانش نخواستهاند فقط روضه بخوانند یا حس و حال بدهند. آمده‌اند با ابزار جامعه‌شناسی، روان‌شناسی، علوم سیاسی و حتی اقتصاد، نشان بدهند که چرا این پدیده انقدر مهم است. برای همین است که کتاب پر است از مفاهیمی مثل «عقلانیت شورانگیز»، «امنیت پایدار»، «تمدن‌سازی»، «امت واحد» و «نظریه حبّ».

نکتهٔ جالب این است که کتاب فقط به تعریف و تمجید از اربعین بسنده نمی‌کند. صریح می‌گوید که اربعین آسیب‌هایی هم دارد: خطر «قالب‌گرایی» (همین که فقط به پوسته و ظاهر بسنده کنیم)، خطر «واگرایی مذهبی» (وقتی ملیت‌ها و گروه‌ها بیایند و انسجام را بشکنند)، و خطر «حاکمیتی شدن» (وقتی دولتها بیش از حد وارد شوند و خودجوشی مردم را از بین ببرند). این صراحت لهجه، یکی از نقاط قوت کتاب است.

برای مخاطب امروزی که درگیر زندگی ماشینی، فشارهای روانی و بحران معناست، این کتاب یک فرصت است. نشان می‌دهد که می‌شود جامعه‌ای ساخت بر پایهٔ عشق، نه بر پایهٔ سود و زیان. می‌شود بدون زور و اجبار، بیست میلیون نفر را هماهنگ کرد. می‌شود مرزهای جغرافیایی و قومیتی را فراموش کرد و فقط با یک رمز در کنار هم زیست: «کُلنا نحب الحسین».

در چه صورتی از این کتاب لذت می‌بری؟

• اگر اهل سؤال کردن هستید و از جواب‌های کلی و شعاری خسته شده‌اید، این کتاب برای شماست.
• اگر در پیاده‌روی اربعین بودید و حالا می‌خواهید بفهمید آنجا چه اتفاقی افتاده که حسابی به دلتان نشست، این کتاب یک راهنماست.
• اگر به مباحث تمدنی و آینده جهان اسلام علاقه دارید و می‌خواهید بدانید «تمدن مهدوی» از کجا شروع می‌شود، این کتاب یک نقشه است.
• اگر فکر می‌کنید دین فقط به مسجد و نماز و روزه خلاصه می‌شود، این کتاب دیدتان را نسبت به «قدرت اجتماعی دین» عوض می‌کند.
• اگر حوصله متون خشک و آکادمیک را ندارید و می‌خواهید درباره یک پدیده عمیق مذهبی، جدی و روان و صمیمی بخوانید، این کتاب مثل یک گفت‌وگوی دوستانه با یک کاروان‌نشسته است.