خلاصه کتاب ولایت علوی

تا حالا شده برایت سؤال پیش بیاید که چرا شیعه تا این اندازه روی «ولایت» و «علی (ع)» تأکید میکند؟ نکند این حرفها چیزی شبیه «غلو» باشد؟ یا برعکس، گاهی حس کردهای که بحث ولایت فقط یک بحث تاریخی یا سیاسی بوده و ربط چندانی به معنویت و زندگی امروز تو ندارد؟

شاید هم در دل خودت میدانی که دوست داری حضرت علی (ع) را بهتر بشناسی، اما هر بار سراغ کتابهای سنگین کلامی یا عرفانی میروی، حس میکنی زبانی که با تو حرف میزند، مالِ یک دنیای کاملاً متفاوت است. یا شاید در مواجهه با بعضی از مسلمانان دیگر مذاهب، به این فکر افتادهای که «اصلاً ولایت یعنی چه؟ و چرا باید برای نجات و سعادت، حتماً از درِ ولایت علی وارد شد؟»

کتاب «ولایت علوی» نوشته علامه عبدالله جوادی آملی (فیلسوف و مفسر بزرگ معاصر) دقیقاً قرار است با همین سؤالها روبهرو شود. نه با زبانی خشک و کلامیِ صِرف، نه با عرفانِ درهم و پیچیده، بلکه با استدلالی روان، عمیق و در عین حال قابل فهم برای یک مخاطب امروزی که میخواهد بداند «ولایت علوی» با توحید چه نسبتی دارد و چرا حدیث معروف «ولایة علی حصنی فمن دخلها أمن من ناری» را کنار جمله «لا اله الا الله حصنی» گذاشتهاند.

این کتاب در حقیقت یک سیر فشرده ولی کامل است در معناشناسی «ولایت». اول نشان میدهد که «ولیّ» در قرآن، فقط به معنای «دوست» یا «یاور» نیست، بلکه معنای اصلیاش «سرپرست و متصرف در امور» است. بعد با تحلیل آیه ۵۵ سوره مائده (آیه ولایت) - که به اتفاق شیعه و سنی در شأن علی (ع) نازل شده - ثابت میکند که خداوند در این آیه با حرف «إنما» که برای حصر است، ولایت را منحصر کرده در خودش، پیامبرش، و «الذین آمنوا...» که همان علی (ع) است در لحظه رکوع و بخشیدن انگشتر به سائل.

نکته جالب و عمیق کتاب اینجا است: نویسنده توضیح میدهد که ولایت در این آیه، منحصر به «ولایت تشریعی» (یعنی حق قانونگذاری و رهبری ظاهری) نیست، بلکه «ولایت تکوینی» را هم شامل میشود. یعنی همان تصرف در نظام آفرینش. همان چیزی که در داستان «آصف بن برخیا» (وزیر سلیمان) آمد که علمی از کتاب داشت و تخت بلقیس را در چشم به هم زدن آورد. اما علی (ع) صاحب «علم الکتاب» است؛ یعنی کل کتاب. علامه جوادی آملی از زبان روایات میگوید که تفاوت علم آصف با علم علی (ع) مانند تفاوت قطره آبی است که پشه از دریا برمیدارد با تمام دریا.

اما نترس. این حرفها به معنای «غلو» نیست. کتاب بارها تأکید میکند که مظهریت یعنی آینه بودن، نه حلول و اتحاد. علی (ع) بنده خداست، اما چنان بندهای که خدا او را به مقام «ولایت مطلقه» رسانده؛ یعنی همان حقیقتی که همه انبیا و اولیا به اندازه ظرفیت خود از آن نور بهره بردهاند. و جالبتر اینکه: این ولایت فقط یک عنوان فلسفی-کلامی نیست. در این کتاب، ولایت به «اقامه نماز» و «انفاق در حال رکوع» گره خورده است. یعنی شما نمیتوانی مدعی باشی ولایت علی را دوست داری، اما نمازات فقط یک عادت جسمی باشد بدون روحِ «اقامه». و نمیتوانی بگویی دوستدار علی هستی اما «انفاق» از مال حلال و خوب و بدون منت را در زندگیات فراموش کردهای.

کتاب همچنین از ریشههای محبت میگوید: انسان بدون محبت نمیتواند زندگی کند. اگر محبوبت فانی باشد، خودت هم در حسرت میمانی. اما اگر محبوبت را در مسیر ولایت الهی و علوی قرار دهی، آن وقت است که محبت به علی (ع) میزان اعمال تو میشود. از این روست که در روایت میخوانیم: در قبر، نماز، روزه، زکات، حج و نیکیها به صورت چهرههای نورانی میآیند، اما نورانیترین آنها ولایت اهلبیت (ع) است که بالای سر مؤمن میایستد.

و اما بخش حیرتانگیز دیگر: کتاب از «ارتداد از ولایت» حرف میزند؛ اما بلافاصله توضیح میدهد که مرتد از ولایت، حکم مرتد از دین را ندارد (نه نجاست، نه جنگ اجباری و...)، اما در آخرت سرنوشتی غیر از حسرت و پشیمانی نخواهد داشت. این نشانه دقت و تعادل علمی نویسنده است؛ هم از اهمیت ولایت میگوید، هم اتهام تکفیر اهل سنت را از شیعه دور میکند.

در نهایت، کتاب با حدیث معروف «سد الأبواب الا باب علی» و فتح خیبر و معرفی علی (ع) به عنوان «مهماندار بهشت» و «درِ شهر حکمت پیامبر» به اوج میرسد. جایی که پیامبر (ص) میفرماید: من شهر علمم و علی درِ آن است. هر کس بخواهد به من برسد، باید از در ولایت علی عبور کند. و درِ بهشت هم «یا علی» میگوید، چون صاحب خانه، علی (ع) است.

اگر تا امروز فکر میکردی «ولایت» فقط یک اصطلاح فقهی یا سیاسی است، این کتاب چشمانت را باز میکند. اگر نگران بودی که این حرفها به شرک یا غلو نزدیک است، این کتاب با منطق و روایت، خط قرمزها را برایت روشن میکند. و اگر تشنه یک معنویت عمیق و در عین حال استدلالی در باب حضرت علی (ع) هستی، این کتاب مثل یک چشمه زلال خواهد بود.

در چه صورتی از این کتاب لذت می‌بری؟

• اگر میخواهی معنای واقعی «ولایت» را فراتر از دوستی و یاری بدانی
• اگر دوست داری راز آیه ولایت و نزول آن برای علی(ع) را بفهمی
• اگر کنجکاوی «ولایت تکوینی» چه فرقی با معجزه دارد
• اگر به دنبال جمع بین عرفان، کلام و اخلاق در یک کتابی
• اگر میخواهی بدانی چرا محبت اهلبیت از نماز و روزه هم نورانیتر است