خلاصه کتاب علی علیه السلام مظهر اسما حسنای الهی

تا حالا شده وقتی از امام علی (ع) حرف میزنیم، احساس کنی تصویری که از ایشان در ذهن داری، یا یک قهرمان بی‌نقصِ دور از دسترس است، یا یک زاهد غمگین و تماماً جنگزده؟ یا شاید برایت سؤال شده باشد که چطور برخی افراد تا این حد به امام علی (ع) عشق میورزند، طوری که انگار او را میبینند و حسش میکنند، در حالی که تو هنوز با خودت فاصلهات را زیاد میبینی؟

راستش را بخواهی، مشکل فقط در نگاه ما نیست. مشکل این است که شناخت حضرت علی (ع) مثل تماشای یک کوه از پایین نیست؛ مثل ایستادن در برابر اقیانوسی است که اگر غواص نباشی، فقط سطحش را میبینی. کتابی که پیش روی توست، نوشته علامه عبدالله جوادی آملی (از بزرگترین شاگردان علامه طباطبایی)، قرار است تو را نه از بیرون، بلکه از درون با حقیقت علوی آشنا کند. نه از راه تاریخ و جنگها و خطبهها، بلکه از راه «اسمای الهی». یعنی نشان بدهد که چرا علی (ع) را «یدالله»، «علمالله»، «ولیالله» و «وجهالله» مینامند. و این یعنی چه برای زندگی امروز ما.

این کتاب در حقیقت یک سیر عرفانی-فلسفی عمیق است در این پرسش که «انسان کامل» کیست و چرا علی بن ابیطالب (ع) برجستهترین مصداق آن است. نویسنده با زبانی که هم شیرین است، هم سنگین (نه از جنس سنگینی ملالآور، از جنس سنگینیِ حرفِ جاندار و ریشهدار)، تو را میبرد از تعریف «اسم»، «صفات ذات» و «صفات فعل» خدا تا جایی که میفهمی خدا دو جور صفت دارد: یکی آنهایی که مربوط به خودش است (مثل حیات، علم، قدرت) و هیچکس را در آنها راهی نیست؛ و یکی آنهایی که در جهان و فعل او دیده میشود (مثل رحمانیت، رازقیت، هدایت، حلم، کرامت، عدل). این دسته دوم، قابلیت این را دارند که موجودی بهعنوان «مظهر» آنها شود. و کاملترین مظهریت، مال کسی است که نه یک صفت، بلکه همه اسمای فعلی حق را نشان بدهد. آن کس جز علی (ع) نیست.

نکته شگفتانگیز اینجاست: علامه جوادی آملی نشان میدهد که علی (ع) نهفقط مظهر اسم «حق» است (بهطوری که پیامبر فرمود: «علی با حق است و حق با علی است»)، نهفقط مظهر «ولایت» (چه تکوینی، چه تشریعی)، بلکه مظهر «علم الهی»، «رحمت الهی»، «کرامت»، «حلم»، «سلام»، «هدایت» و حتی «قدرت» است. او دست خداست؛ یعنی قدرت خدا. او علم خداست؛ یعنی آنچنان علمی دارد که اگر کسی «علمِ الکتاب» داشت (مثل آصف بن برخیا که تخت بلقیس را در چشم به هم زدن آورد)، علم علی در مقایسه با او مثل قطرهای در برابر دریاست.

اما مبادا تصور کنی این حرفها یعنی «غلو» یا اینکه علی (ع) خداست یا در او حلول کرده. کتاب بارها تأکید میکند: مظهریت یعنی آینه بودن؛ نه حلول، نه اتحاد، نه جدایی. علی (ع) بنده محض است، اما چنان بندهای که خدا او را آینه تمامنمای صفات فعلیاش کرده. راز این آینه بودن، در همان «عبودیت شاهدانه» اوست؛ عبادتی که نه از ترس آتش است و نه طمع بهشت، بلکه فقط از روی شکر و عشق و شهود.

کتاب همچنین از مراتب شناخت علی (ع) میگوید: یک گروه او را فقط از راه تاریخ میشناسند (نظر و نگاه)، یک گروه با عقل و فلسفه (که به عمق میرسند اما نه به شهود)، و یک گروه با قلب و مشاهده (که اسرار مییابند اما نه کنه مقامش را). و بالاتر از همه، حقیقت علی (ع) را فقط خود علی (ع) و خدای او و پیامبرش میشناسند. از همین روست که عدهای در شناختش به غلو افتادند و عدهای به تفریط.

اما این کتاب فقط تحسین و تمجید نیست. پر است از مفاهیمی که با زندگی امروز ما گره میخورد: حلم علی (ع) یعنی صبرِ حکیمانه و زمانشناسی (نه ضعف). رحمت عقلیاش یعنی تحمل بار هدایت دیگران حتی در سختترین شرایط. قدرت و شجاعتش، اما شجاعتی که در آن از مرگ نمیترسد (مرگ را از شیرخوار به پستان مادر شیرینتر میداند). و عبادتش؛ نمازی که در آن درد تیر را حس نمیکند چون با معبود است، اما صدای گدای سر راه را میشنود چون سائل از جنس نیاز انسانی است. این همان جامعیت علی (ع) است: هم علم آدم، هم حلم ابراهیم، هم شهامت موسی، هم زهد یحیی.

اگر تا امروز امام علی (ع) برایت یک شخصیت تاریخی بود یا یک ابرمرد دستنیافتنی، این کتاب مثل یک ذرهبین عمل میکند تا ببینی چطور «انسان کامل» میتواند هم صاحب ولایت کلیه بر کائنات باشد، هم در کوچههای کوفه به داد یتیم برسد. هم دست خدا باشد، هم بنده محض. هم میزان حق باشد، هم عمود دین.

در چه صورتی از این کتاب لذت می‌بری؟

• اگر اهل مفاهیم عمیق عرفانی و فلسفی هستی و از کلیشههای سطحی درباره امام علی (ع) خسته شدهای.
• اگر میخواهی بدانی «انسان کامل» یعنی چه و چرا علی (ع) برجستهترین مصداق آن است، بدون اینکه به غلو یا تفریط بیفتی.
• اگر برایت سؤال است که چطور امام علی (ع) هم در بستر پیامبر میخوابد (بدون دفاع) و هم در خیبر در را از جا میکند؛ این کتاب بهت نشان میدهد که منشأ هر دو یکی است.
• اگر به دنبال درکی تازه از عبادت هستی؛ عبادتی که نه از ترس است و نه طمع، بلکه عشق و شکر و شهود.
• اگر دوست داری بدانی «عدل علوی»، «علم علوی»، «رحمت علوی» و «حلم علوی» چه ربطی به صفات خدا دارد و چطور میتواند الگوی زندگی امروز تو باشد.