خلاصه کتاب پیمان پایدار ویژه نامه عقد اخوت

چند وقت پیش توی یکی از گروه‌های مجازی، دو نفر از مؤمنین سر یک مسئله فقهی جزئی چنان به جان هم افتادند که من ماندم اینها همان‌هایی هستند که می‌گویند «المؤمنون اخوة»؟ راستش خیلی از ما دچار این شک شده‌ایم: مگر مؤمنان برادرند؟ پس این همه کینه و بدگویی و طرد کردن از کجاست؟ کتاب «پیمان پایدار» دقیقاً قرار است این شک را برطرف کند. نشان می‌دهد که برادری دینی یک امر عاطفی زبانی نیست، بلکه یک نظام حقوقی و تکلیفی است که اگر آن را نشناسیم و عمل نکنیم، برادری فقط یک شعار توخالی می‌شود.

این کتاب را احمد ناظم نوشته و مرکز پژوهش‌های اسلامی صدا و سیما منتشر کرده. شاید از اسم انتشاراتش بترسی و فکر کنی کتابی خشک و رسمی و کلاسیک است، اما راستش این طور نیست. «پیمان پایدار» پر است از داستان‌های واقعی و شگفت‌انگیز از صدر اسلام؛ داستان‌هایی که نشان می‌دهد برادری در عمل چه معنایی داشته. مثلاً ماجرای انصاری که نصف خانه و اموالش را به برادر مهاجرش بخشید. یا ماجرای انصاری که گفت نصف اموالم مال تو، برادر مهاجر جواب داد فقط مرا به بازار راهنمایی کن. یا امام حسن‌(ع) که با یک لبخند و چند جمله محبت‌آمیز، دل مرد شامی پر از کینه را تسخیر کرد.

نویسنده در هفت فصل، از زوایای مختلف به مسئله برادری نگاه کرده. اول رفته سراغ قرآن و نشان داده که این واژه «اخ» و مشتقاتش نود و شش بار در قرآن آمده؛ بعضی جاها یعنی برادر خونی، بعضی جاها یعنی برادر دینی. بعد سراغ تاریخ رفته و نشان داده که پیامبر در چند مرحله – از یوم‌الدار گرفته تا هجرت به مدینه و بعد از آن – پیمان برادری بسته. یک فصل کامل هم به برادری حضرت علی با پیامبر اختصاص داده که پر از روایت‌های جذاب و مستند است.

اما شاید مهم‌ترین بخش کتاب، فصلی باشد که درباره حقوق برادران دینی صحبت می‌کند. آنجا می‌خوانی که امام کاظم رو به کعبه ایستاد و گفت: حق کعبه بزرگ است، ولی حق مؤمن از حق کعبه هم بزرگ‌تر است. یا این که پیامبر فرمود: هر کس صبح کند و به امور مسلمانان بی‌اعتنا باشد، مسلمان نیست. این حرف‌ها خیلی سنگین است. یعنی اگر از حال هم‌دینی‌ات خبر نداشته باشی یا برایش اهمیت قائل نباشی، انگار ایمانت جای سؤال دارد.

کتاب فقط به گذشته هم نگاه نمی‌کند. در فصل آخرش، یک لیست بلند بالا از آسیب‌هایی می‌دهد که روابط برادرانه را نابود می‌کند. خیلی از این آسیب‌ها را شاید توی زندگی خودمان هم دیده باشیم: هر که با ما نیست، علیه ماست؛ یا خود و همفکرانمان را میزان حق و باطل می‌دانیم؛ یا انتقاد را برنمی‌تابیم و منتقد را دشمن می‌پنداریم. نویسنده صادقانه می‌گوید که اگر این آسیب‌ها را نشناسیم و درمان نکنیم، برادری دینی فقط یک کلمه روی کاغذ می‌ماند.

نکته‌ای که این کتاب را از خیلی کتاب‌های اخلاقی متمایز می‌کند، این است که فقط به فضایل کلی سفارش نمی‌کند. سراغ حقوق مشخص می‌رود: کمک مالی، عیادت بیماری، پوشاندن عیب، پذیرفتن عذر، جواب سلام دادن، حتی دیدار کردن. می‌گوید این‌ها فقط توصیه نیست، حق برادرت بر گردن توست.

در چه صورتی از این کتاب لذت می‌بری؟

• اگه خسته شدی از شعارهای توخالی برادری و می‌خوای بدانی در عمل چه باید کرد
• اگه توی خانواده یا جمع دوستان حس می‌کنی اختلاف‌ها بیشتر از صمیمیت‌هاست
• اگه دلت می‌خواهد بدانی پیامبر و امامان در مواجهه با کینه و دشمنی چه می‌کردند
• اگه اهلِ گفت‌وگوهای عمیق درباره اخلاق اجتماعی و مسئولیت دینی هستی
• اگه فقط چند ساعت فرصت داری و می‌خواهی با یک موضوع مهم اسلامی از عمق قرآن و تاریخ آشنا بشوی