خلاصه کتاب غدیر در قرآن

بیا صادقانه حرف بزنیم. خیلی از ما وقتی میرسیم به بحث غدیر و خلافت حضرت علی، اولین چیزی که توی ذهنمان خطور میکند، این سؤال است: «خب اگر قضیه اینقدر روشن بوده، چرا اسم علی بن ابیطالب توی قرآن نیامده؟» راستش این سؤال را خود من هم بارها شنیدهام، از دوستان، از همکلاسیهای قدیم، حتی از بعضی آدمهای مذهبی که سالها نمازشان قضا نشده. انگار یک نقطه ابهام مانده که اگر صاف شود، خیلی چیزها سر جای خودش مینشیند.

حالا فرض کن در یک سفر طولانی، توی یک کاروان بزرگ هستی. تازه از حج برگشتی. خسته و گرم، اما دلت پر از آرامش است. ناگهان میبینند پیامبر دستور توقف میدهد. هوای سوزان، زمینهای بیآب و علف، اسم اینجا «غدیر خم» است. میگویند هرکس جلوتر رفته برگردد، هرکس عقب مانده خودش را برساند. همه جمع میشوند. پیامبر میرود بالای سکویی که از جهاز شترها درست کردهاند. دست علی را میگیرد، آنقدر بالا میبرد که سفیدی زیر بغل هر دو نمایان میشود. بعد آن جمله معروف را میگوید: «مَنْ کُنْتُ مَوْلاَهُ فَهَذَا عَلِیٌّ مَوْلاَهُ»؛ هرکس من مولای اویم، این علی مولای اوست. همان لحظه، هنوز جمعیت نپراکنده شده، جبرئیل دوباره میآید و آیه «الْیَوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ دِینَکُمْ» را میخواند. خدا میگوید امروز دینتان را کامل کردم.

کتاب «غدیر در قرآن» نوشته حجتالاسلام محسن قرائتی، دقیقاً به همین ماجرا و آیاتی که پشت و روی آن قرار گرفته میپردازد. حاج آقا قرائتی، آن روحانی خوشصحبت و سادهگوی صداوسیما که زبانش برای مردم عادی آشناست، اینجا با همان لحن خودمانی و روان، سراغ دو آیه کلیدی رفته: آیه تبلیغ (مائده ۶۷) و آیه اکمال دین (مائده ۳). او سعی کرده نشان بدهد که چطور قرآن بدون اینکه اسم علی را بیاورد، تمام ویژگیهای امامت و جانشینی او را در قالب داستانها و دستورهایی حسابشده جای داده است.

نکته جذاب کتاب این است که قرائتی با منطق ساده اما عمیق، به شبهه «چرا نام علی در قرآن نیست» جواب میدهد. میگوید: مگر نام خضر در قرآن است؟ مگر نام آن مرد با ایمان آل فرعون؟ قرآن بهجای اسم، ویژگی میآورد تا الگوها عمومی و جاوید بمانند. بعد سراغ خود آیات میرود. یک جای کار، خدا به پیامبر میگوید: «ای پیامبر، آنچه از طرف پروردگارت بر تو نازل شده، برسان. اگر نکنی، گویا رسالت خدا را نرساندهای.» سؤال اینجاست: چه چیزی آنقدر مهم بوده که خدا میگوید اگر نگویی، ۲۳ سال زحمت پیامبر هدر میرود؟ توحید که از اول گفت. نماز و روزه و حج که قبلاً واجب شده. قرائتی قدم به قدم ما را جلو میبرد تا میرسد به جواب: آن چیز «امامت» است.

اما شاید مهمترین بخش کتاب جایی باشد که قرائتی نشان میدهد قرآن، امامت را «بین دو کتاب آسمانی» گذاشته است. با دقت در آیات قبل و بعد از آیه تبلیغ، میبینیم که یک طرفش سخن از «به پا داشتن کتاب آسمانی» است و طرف دیگرش هم همین. وسط این دو، خدا میگوید: علی را معرفی کن. یعنی کتاب آسمانی و امام معصوم باید همیشه کنار هم باشند؛ همان چیزی که پیامبر در حدیث ثقلین فرمود: «کتاب خدا و عترتم، اهل بیتم، از هم جدا نمیشوند.» بدون امام، قرآن دست هر کسی میافتد و هر طور دلش خواست معنا میکند. نتیجهاش همین امروز است: هزاران گروه و مذهب با تفسیرهای گوناگون از یک قرآن.

نکته دیگری که کتاب را خواندنی میکند، بحث «اکمال دین» است. چرا خدا روز غدیر گفت امروز دین را کامل کردم؟ مگر قبلاً ناقص بود؟ قرائتی جواب میدهد: دین قبلاً هم کامل بود، اما با اعلام ولایت علی به درجه «تمام» رسید. مثل خانهای که همه اجزایش را دارد اما درب اصلی را که ببندی، کامل میشود. یا نمازی که همه اجزایش هست اما نیت که بکنی، کامل میشود. امامت، درب اصلی دین و نیت آن است. به همین دلیل است که کافران آن روز مأیوس شدند. تا قبل از غدیر، امید داشتند بعد از پیامبر، چون پسری ندارد، اسلام شکست بخورد. اما وقتی علی را معرفی کرد، فهمیدند این دین تا همیشه زنده میماند.

در چه صورتی از این کتاب لذت می‌بری؟

• اگر از جوابهای شعاری درباره غدیر خسته شدهاید و میخواهید با استدلال قرآنیِ ساده و روان آشنا شوید.
• اگر نمیدانید چطور به سؤال «چرا نام علی در قرآن نیست؟» پاسخ بدهید.
• اگر دوست دارید بدانید آیه تبلیغ و آیه اکمال دقیقاً به چه ماجرایی اشاره دارند و چرا آنقدر مهماند.
• اگر به دنبال رابطهای میان قرآن و امامت هستید که هم عمیق باشد و هم برای مخاطب عمومی قابل فهم.
• اگر اهل مطالعه معارف دینی به زبان ساده و شیرین حاج آقا قرائتی هستید.