خلاصه کتاب روابط بین الملل در اسلام

این روزها هر وقت اخبار را نگاه می‌کنی، یک صحنه تکراری می‌بینی: یک طرف قدرتمندها پشت میز مذاکره با هم عکس یادگاری می‌گیرند و یک طرف هم ملت‌های ضعیف‌تر زیر بمب‌ها و تحریم‌ها نفس‌های آخر را می‌کشند. واقعاً قواعد این بازی جهانی چیست؟ چرا هر قطعنامه‌ای که به نفع ظالم باشد، فوری اجرا می‌شود و آن یکی که حق مظلوم را می‌گیرد، می‌ماند برای روز مبادا؟ وسط این آشفتگی، آدم دلش می‌خواهد بداند اصلاً «عدالت در روابط بین ملت‌ها» یعنی چه؟ مگر می‌شود جهانی داشت که در آن نه کسی زور بگوید و نه کسی مجبور باشد ذلت زور را تحمل کند؟ علم روابط‌المللِ رایج امروز، زاییده دنیای غرب است و بیشترش به سود همان‌ها نوشته شده. اما اسلام که یک‌چهارم جمعیت جهان را تشکیل می‌دهد، حرفی برای گفتن ندارد؟ این کتاب نشان می‌دهد که اسلام نه فقط حرف دارد، بلکه یک نظام کامل و دقیق برای اداره جهان بر پایه عدل و فطرت ارائه می‌دهد.

کتاب «روابط بین الملل در اسلام» دقیقاً سراغ همین سؤال‌های داغ رفته است. نه با زبان خشک و پیچیده کتاب‌های دانشگاهی، بلکه با زبانی که ریشه در فطرت انسانی دارد. نویسنده با الهام از آیات قرآن و سیره معصومین، نشان می‌دهد که اسلام هیچ وقت نمی‌گوید «برو تو لاک خودت قایم شو» و نه می‌گوید «هر جوری می‌خوای قدرت بکن». پیام اسلام خیلی جالب است: می‌گوید «با کسی که انسان است و دست به ستمت دراز نکرده، با عدالت رفتار کن، حتی اگر مسلمان نباشد». از نگاه این کتاب، انسان‌ها در سه سطح با هم رابطه دارند: سطح اول، رابطه مسلمان با مسلمان که برادرند. سطح دوم، رابطه مسلمان با پیروان ادیان توحیدی که ریشه‌شان یکی است. سطح سوم، رابطه مسلمان با همه انسان‌ها، فارغ از هر دین و آیینی. در این سطح آخر، اصل بر «قسط و عدل» است و هیچ کس حق ندارد به بهانه اختلاف عقیده، به کسی ستم کند.

چیزی که این کتاب را از خیلی آثار مشابه متمایز می‌کند، یک خطایابی خیلی دقیق است. اول می‌گوید «منبع حقوق بشر نمی‌تواند عرف و عادت باشد، چون عرفِ فلان کشور با فلان کشور فرق دارد و مدام هم عوض می‌شود». بعد نشان می‌دهد که تنها چیزی که بین همه آدم‌های کره زمین مشترک و ثابت است، «فطرت توحیدی» است. فطرتی که هر چقدر هم پشت پرده زر و زور و تزویر پنهانش کنی، باز هم تشنه عدالت و معناست. بر خلاف نظریه‌های غربی که انسان را موجودی خاکی و کاملاً مادی می‌دانند و روابط بین الملل را بر پایه منافعِ صرف تعریف می‌کنند، اسلام می‌گوید انسان هم جسم دارد هم روح. آن روحِ مجرد و الهی است که می‌تواند ملت‌ها را به هم پیوند بزند، نه فقط قراردادهای خشک و بی‌روح.

اما شاید مهم‌ترین بخش کتاب برای ما که در عصر دهکده جهانی زندگی می‌کنیم، تفکیک «کافر» از «مستکبر» است. خیلی از ما فکر می‌کنیم اسلام با هر کس که مسلمان نیست سر جنگ دارد. اما کتاب با قاطعیت می‌گوید: «نه! شما می‌توانید با یک شهروند عادی که آداب و رسومش با شما فرق دارد و حتی خدای شما را قبول ندارد، در صلح و آرامش زندگی کنید. خدا شما را نهی نمی‌کند که با آن‌ها نیکی و عدالت نکنید.» پس مرز دعوا کجاست؟ جایی که یک فرد یا یک نظام، به مرحله «استکبار» برسد؛ یعنی خود را برتر از دیگران بداند، به هیچ پیمانی پایبند نباشد و به جان و مال و عرض مردم تعرض کند. آن وقت تکلیف چیست؟ همین کتاب می‌گوید: «اگر مستکبری به تو حمله کرد، فوراً از خود دفاع کن. جنگ دفاعی نه فقط حق توست، که وظیفه توست. اگر دیدی مراکز دینی و فطرت انسان‌ها دارد نابود می‌شود، سکوت جایز نیست.» جالب اینجاست که حتی در این شرایط هم، نباید از خط عدالت خارج شد. مثلاً اگر دو گروه کافر با هم می‌جنگند، تو نمی‌توانی فقط به یکی از آن‌ها سلاح بفروشی و طرف دیگر را محاصره کنی. یا باید به هر دو بفروشی یا به هیچ کدام.

این کتاب پشت هر ادعایش دلیل می‌آورد و نشان می‌دهد که اسلام دین ذلت نیست؛ نه دین سلطه‌جویی، نه دین سلطه‌پذیری. اگر گاهی از بی‌عدالتی‌های جهانی دلت گرفته و دلت می‌خواهد ببینی «آیا واقعاً راه دیگری هم وجود دارد؟» این کتاب یک نفس تازه است.

در چه صورتی از این کتاب لذت می‌بری؟

• اگر از شعارهای کلیشه‌ای حقوق بشر خسته شدی و می‌خوای ببینی اسلام واقعاً چه حرف جدی دارد.
• اگر اهل مطالعه عمیق هستی، اما از متن‌های خشک و ترجمه‌های بد دلزده شدی.
• اگر می‌خوای بدونی چطور می‌شود در جهانی پر از التهاب، هم با وجدان خودت کنار بیایی و هم سیاست را بفهمی.
• اگر دنبال یک منبع معتبر برای پاسخ به شبهات «خشونت در اسلام» یا «جهاد ابتدایی» هستی.
• اگر دوست داری بدانی مدینه فاضله قرآن فقط مال مسلمانان نیست، بلکه سایه عدالت باید بر سرِ همه آدم‌ها بیفتد.