خلاصه کتاب مناظره و گفتگو در اسلام

در قرن اول هجری، دانشمندی یهودی از خلیفه وقت پرسید: «خدا کجاست؟» خلیفه گفت: «در آسمان بر عرش.» یهودی پرسید: «پس زمین از خدا خالی است؟» خلیفه عصبانی شد و گفت: «دور شو وگرنه می‌کشمت!» آن مرد در راه به امیرالمؤمنین علی بن ابی‌طالب رسید. علی بدون ذره‌ای عصبانیت، از کتاب خود یهودی برایش دلیل آورد که خدا هیچ جا از او خالی نیست. یهودی همان جا مسلمان شد. این کتاب پر است از چنین لحظه‌هایی.

کتاب «مناظره و گفتگو در اسلام» مجموعاً دوازده مناظره از زبان امامان معصوم و پیامبر اسلام را روایت می‌کند. اما نه به شکل یک گزارش خشک تاریخی. انگار داری در یک جلسه خصوصی نشسته‌ای و می‌بینی چگونه یک طبیب هندی که منکر خداست، با چند سؤال ساده درباره یک دانه هلیله، به اعتراف می‌رسد. یا می‌بینی ابوشاکر پرخاشگر که می‌گوید «خدای تو افسانه است»، چطور بعد از شنیدن توضیحاتی درباره حرکت خون در بدنش و جنبش اتم‌ها در دل سنگ، ساکت می‌شود.

نکته جالب این کتاب این است که بحث‌ها فقط تئوریک و فلسفی محض نیست. مناظره‌ها در دل زندگی جاری است. یک جا امام صادق با ابوحنیفه درباره «قیاس» حرف می‌زند و نشان می‌دهد که اولین کسی که قیاس کرد، شیطان بود. یک جای دیگر امام رضا با یک زندیق (بی‌دین) روبرو می‌شود و با منطقی ساده اما عمیق، او را به اسلام هدایت می‌کند. حتی یک مناظره درباره فلسفه مرگ و بیماری و پیر هم داریم که نشان می‌دهد این بحث‌ها فقط برای اثبات خدا نیست، برای فهمیدن زندگی خودمان هم هست.

اما شاید مهم‌ترین ویژگی این کتاب، آزادی در بحث باشد. در مقدمه کتاب می‌خوانی که در هیچ آیینی به اندازه اسلام، آزادی اندیشه و ابراز عقیده وجود نداشته است. مخالفان می‌توانستند حتی پیش رهبران دین، هر سؤالی بپرسند، هر انتقادی بکنند، بدون این که کسی به آنها اهانت کند. حتی کسی مثل «ابن ابی‌العوجاء» که با صراحت خدا را انکار می‌کرد، بارها با امام صادق بحث می‌کرد و در جامعه اسلامی آزادانه زندگی می‌کرد. این کتاب به ما یادآوری می‌کند که گفتگوی محترمانه، جزو ریشه‌های فرهنگ اسلامی است.

برای انسان امروز که در فضای مجازی پر از شبهه و سؤال‌های بی‌جواب گیر کرده، این کتاب می‌تواند یک لنگر آرامش‌بخش باشد. نه به این خاطر که جواب‌های آماده می‌دهد، بلکه به این خاطر که روش درست فکر کردن را نشان می‌دهد. یاد می‌دهد چطور از یک دانه، به درخت برسی؛ از یک حرکت نادیده، به ناظم جهان برسی؛ از یک خواب ساده، به قدرت عقل بدون حس پی ببری.

در چه صورتی از این کتاب لذت می‌بری؟

• اگر اهل بحث و گفتگو هستی و می‌خواهی بدون پرخاش و عصبانیت، حق را ثابت کنی.
• اگر سؤال‌هایی داری درباره وجود خدا، عدالتش یا فلسفه بلاها و جواب قانع‌کننده‌ای نداری.
• اگر دوست داری بدانی دانشمندان یهودی، مسیحی و زرتشتی در تاریخ اسلام چه سؤال‌هایی از امامان می‌پرسیدند.
• اگر می‌خواهی منطق و استدلالت را در مباحث اعتقادی قوی کنی، بدون تعصب و مغالطه.
• اگر از داستان‌های واقعی و عمیق لذت می‌بری که هم ساده است، هم فهمیدنش برای همه آسان.