خلاصه کتاب خواجه نصیرالدین طوسی فیلسوف گفتگو

تصور کن در دوران وحشتناکی زندگی می‌کنی. مغولها آمده‌اند، کتابخانه‌ها را آتش زده‌اند، دانشمندان را کشته‌اند، و تمدن چندین‌ساله را نابود کرده‌اند. حالا بپرس از خودت: در چنین وضعیتی، یک فیلسوف چه کار می‌کند؟ پنهان می‌شود؟ فرار می‌کند؟ یا با همان سلاح همیشگی‌اش یعنی «حوار» و گفتگو، وارد میدان می‌شود و تاریخ را تغییر می‌دهد؟

کتاب «نصیرالدین طوسی، فیلسوف حوار» نوشته دکتر غلامحسین ابراهیمی دینانی، یکی از عمیق‌ترین فیلسوفان معاصر ایران، قرار است پاسخت را بدهد. این کتاب ماجرای مردی است که در سخت‌ترین برهه تاریخی ایران، نه تنها فلسفه را از مرگ نجات داد، بلکه با سلاح «حوار» با همه - از فخر رازیِ مخالف تا هولاکوخان مغول - سخن گفت و تمدن را بازسازی کرد.

کتاب از یک پرسش اساسی شروع می‌شود: آیا انسان فقط با عقل می‌تواند به حقیقت برسد یا نیاز به چیز دیگری هم دارد؟ نویسنده نشان می‌دهد که عقل، فصل ممیز انسان است و هیچ کس نمی‌تواند اعتبار آن را بگیرد. اما در عین حال، عقل تنها راه نیست. خواجه نصیرالدین طوسی، هم فیلسوف برهانی بود و هم عارف صاحب‌شهود. او دو کتاب اخلاقی متفاوت نوشت: «اخلاق ناصری» به روش حکیمان و «اوصاف الاشراف» به روش عارفان. یعنی هم به عقل تکیه داشت و هم به شهود.

نکته شگفت‌انگیز این است که خواجه در دوران غزالی و فخر رازی زندگی می‌کرد؛ کسانی که فلسفه را در غرب جهان اسلام به خاک سیاه نشانده بودند. اما خواجه نه با تقلید از ارسطو، نه با تعصب اشعری، بلکه با بازسازی علم کلام از درون، فلسفه را نجات داد. کتاب «تجريد الاعتقاد» او در برابر «الاقتصاد فی الاعتقاد» غزالی، اعلام استقلال عقل بود. او گفت: اعتقاد باید از هر چه غیرعقلانی است پالایش شود.

اما شگفت‌انگیزتر از همه، روش او در برخورد با مغولان بود. خواجه به جای فرار یا جنگ، با سلطان مغول حوار کرد، مرصد مراغه را ساخت، کتابخانه‌ای با چهارصد هزار جلد تأسیس کرد و شاگردانی چون علامه حلی پرورش داد. فلسفه پس از او در ایران نه تنها نمرد، بلکه مکاتب شیراز، اصفهان و تهران را پدید آورد.

این کتاب فقط تاریخ فلسفه نیست. کتابی است درباره این که در بحران‌ها چگونه می‌توان با عقل و حوار، راهی به جلو گشود. درباره این که چرا عقل، تنها سرمایه واقعی انسان است و هیچ نیرویی نمی‌تواند اعتبار آن را بگیرد. درباره این که فیلسوف واقعی نه فقط کتاب می‌نویسد، بلکه وارد میدان زندگی می‌شود.

در چه صورتی از این کتاب لذت می‌بری؟

• اگه همیشه برات سؤال بوده که چرا بعد از ابن رشد، فلسفه فقط در ایران زنده ماند.
• اگه می‌خوای بدانی یک فیلسوف چطور می‌تواند در بحران‌ترین دوره تاریخی، تمدن را نجات دهد.
• اگه اهل مطالعه تاریخ فلسفه اسلامی هستی و می‌خوای نقش خواجه را فراتر از یک شارح ابن‌سینا ببینی.
• اگه به دنبال پاسخی برای رابطه عقل و دین، فلسفه و عرفان، برهان و شهود می‌گردی.
• اگه می‌خوای بدانی چرا خواجه را «فیلسوف حوار» می‌نامند و این روش چه چیزی می‌تواند به زندگی امروز ما بیاموزد.