خلاصه کتاب جاذبه و دافعه علی

گاهی یک آدم، فقط «محبوب» نیست؛ مرزها را هم روشن می‌کند. کنار بعضی آدم‌ها احساس آرامش می‌کنی، به خودت می‌آیی، بهتر می‌شوی؛ اما همان آدم برای بعضی دیگر قابل تحمل نیست، چون حضورش با ریا، ظلم، خودخواهی و دروغ کنار نمی‌آید. حالا اگر این ویژگی را در بلندترین سطحش بخواهیم ببینیم، باید سراغ امام علی(ع) برویم؛ شخصیتی که هم جاذبه دارد و هم دافعه. شهید مطهری در این کتاب دقیقاً از همین زاویه به علی(ع) نگاه می‌کند و نشان می‌دهد که چرا بزرگانِ حقیقی، هم دوستداران عمیق می‌سازند و هم دشمنان جدی.

این کتاب فقط یک شرح احساسی از محبت به امام علی(ع) نیست. اتفاقاً یکی از جذاب‌ترین بخش‌های آن این است که نویسنده، مسئله را از سطح علاقه و عاطفه می‌برد به سطح شناخت، اخلاق و تربیت. او توضیح می‌دهد که محبت به خیر، اگر با بیزاری از شر همراه نباشد، کامل نیست؛ همان‌طور که نفرت از بدی بدون عشق به خوبی، روح را خشک و خشن می‌کند. از نگاه مطهری، انسان سالم و متعادل کسی است که هم به نیکی کشش داشته باشد و هم در برابر بدی بی‌تفاوت نماند. این همان تعادلی است که در شخصیت علی(ع) به زیباترین شکل دیده می‌شود.

در این کتاب، جاذبه امام علی(ع) فقط به شجاعت یا بزرگی تاریخی او محدود نمی‌شود. سرچشمه این جاذبه، صداقت، عدالت، صفای درون، یک‌دستیِ ظاهر و باطن، و مهربانی‌ای است که از سرِ حق‌طلبی می‌آید، نه از سستی و سازش. به همین دلیل است که آدم‌های پاک‌دل در برابر او احساس نزدیکی، اعتماد و آرامش می‌کنند. انگار حضور علی(ع) آدم را مجبور می‌کند با خودش صادق‌تر باشد. از آن طرف، همین حضور، دل‌های آلوده را هم آشکار می‌کند؛ چون شخصیت‌های بزرگ، بی‌تفاوت نمی‌مانند. حقیقت، همیشه واکنش برمی‌انگیزد: یا جذب می‌کند یا دفع.

شهید مطهری در این اثر به‌خوبی نشان می‌دهد که دافعه امام علی(ع) هم به‌اندازه جاذبه‌اش مهم است. علی(ع) فقط کسی نیست که دوست‌داشتنی باشد؛ کسی است که نمی‌گذارد باطل خودش را در سایه نام دین و عدالت پنهان کند. همین ایستادگی در برابر انحراف، ریا و ظلم، بخشی از عظمت اوست. شاید برای همین است که محبت به علی(ع) در این کتاب، یک احساس صرف نیست؛ نوعی هماهنگی روح با حقیقت است. یعنی اگر کسی واقعاً او را دوست دارد، این محبت باید در اخلاق، رفتار، انتخاب‌ها و حتی حساسیت‌های فکری‌اش دیده شود.

یکی از نکته‌های متمایز کتاب همین است که از محبت، یک مفهوم تربیتی می‌سازد. یعنی دوست داشتن علی(ع) فقط به معنای ستایش یک شخصیت تاریخی نیست؛ بلکه یعنی قرار گرفتن در مدارِ صداقت، عدالت، شجاعت و پاکی. کتاب به‌خوبی این پیام را منتقل می‌کند که انسان‌های بزرگ فقط الهام‌بخش نیستند، بلکه معیار هم هستند. با آن‌ها می‌شود فهمید چه چیزی حقیقت است و چه چیزی فقط ظاهر حق را دارد. از این جهت، جاذبه و دافعه در شخصیت علی(ع) فقط یک بحث تاریخی یا کلامی نیست؛ یک درس زندگی است.

برای مخاطب امروز، این کتاب از آن جهت مهم است که درباره روابط انسانی هم حرف زیادی برای گفتن دارد. در دنیایی که گاهی محبوبیت با شهرت اشتباه گرفته می‌شود و بعضی‌ها فقط به‌خاطر جذابیت‌های سطحی دنبال می‌شوند، این کتاب یادآوری می‌کند که جذاب‌ترین انسان‌ها لزوماً پرزرق‌وبرق‌ترین‌ها نیستند. گاهی آدمی واقعاً بزرگ است که هم تو را جذب می‌کند و هم وادارت می‌کند از باطل فاصله بگیری. در چنین نگاهی، ایمان، اخلاق و مسئولیت اجتماعی از هم جدا نیستند. کسی که با حقیقت پیوند دارد، نمی‌تواند نسبت به ظلم و فساد بی‌تفاوت بماند.

در مجموع، جاذبه و دافعه علی(ع) کتابی است درباره یک شخصیت بزرگ، اما در واقع فراتر از آن، کتابی است درباره نسبت ما با حق و باطل، محبت و مرزبندی، و رشد درونی. شهید مطهری با زبان تحلیلی و در عین حال صمیمی، نشان می‌دهد که چرا علی(ع) هنوز هم برای خیلی‌ها زنده و اثرگذار است: چون او فقط دوست‌داشتنی نیست، حقیقت‌برانگیز است.

در چه صورتی از این کتاب لذت می‌بری؟

• اگر بخواهی معنای محبت همراه با آگاهی را درک کنی.
• اگر به دنبال معیاری روشن برای تشخیص حق از باطل باشی.
• اگر دوست داری بدانی چرا بعضی دل‌ها با نور آرام می‌شوند و بعضی دل‌ها ناآرام.
• اگر بخواهی رابطه میان اخلاق فردی و سلامت جامعه را بهتر بفهمی.
• اگر به دنبال درکی عمیق از شخصیت‌هایی هستی که هم محبت می‌آفرینند و هم مرز.