خلاصه کتاب فاطمه فاطمه است

در تاریخ آمده است که در عصر جاهلیت، وقتی به مردی خبر می‌دادند که صاحب دختر شده، صورتش از خشم و شرم سیاه می‌شد؛ دختر برای آن‌ها نه یک انسان، که ننگی بود که باید در خاک پنهان می‌شد. در چنین فضایی، مردی که تمام حجاز او را به بزرگی می‌شناختند، هر وقت دخترش وارد اتاق می‌شد، تمام‌قد به پای او می‌ایستاد، دستش را می‌بوسید و او را در جای خود می‌نشاند. این رفتارِ پیامبر(ص) با فاطمه(س)، فقط یک ابراز محبت پدرانه نبود؛ یک شورش علیه یک تاریخِ تحقیر بود. کتاب «فاطمه فاطمه است» دقیقاً از همین نقطه می‌خواهد ما را به سفری برای کشف هویت زن ببرد؛ جایی که زن نه یک موجود حاشیه‌ای، بلکه محور یک تغییر بزرگ است.

دکتر شریعتی در این کتاب، حضرت فاطمه را فقط یک چهره‌ی مقدس برای ستایش و گریه معرفی نمی‌کند. او سراغ یک پرسش حیاتی می‌رود که انگار سوال همین امروز ماست: زن در دنیای امروز باید چگونه باشد؟ او معتقد است زن معاصر میان دو لبه‌ی قیچی گیر کرده است؛ از یک طرف «سنت‌های فرسوده» که زن را موجودی ضعیف و بی‌اراده می‌خواهد، و از طرف دیگر «مدرنیته‌ی تحمیلی» که از زن یک کالای مصرفی و تزیینی ساخته است. شریعتی در این کتاب می‌گوید که زن امروز برای فرار از آن سنتِ تحقیرآمیز، نباید به این مدرنیته‌ی بی‌هویت پناه ببرد، بلکه او به یک «الگوی سوم» نیاز دارد؛ الگویی که در شخصیت فاطمه(س) تجلی یافته است.

یکی از درخشان‌ترین ایده‌های کتاب، همان عنوان معروفش است: «فاطمه فاطمه است». نویسنده توضیح می‌دهد که درست است او دختر پیامبر، همسر علی و مادر حسنین و زینب است، اما عظمت فاطمه را نباید فقط در این نسبت‌ها خلاصه کرد. فاطمه پیش از آنکه «دخترِ کسی» یا «همسرِ کسی» باشد، «خودش» است. او زنی است که با آگاهی، انتخاب و اراده‌اش معنا پیدا می‌کند. او کسی است که در سخت‌ترین لحظات تاریخ، به تنهایی به میدان می‌آید، سخنرانی می‌کند و از حق دفاع می‌کند. او نماد زنی است که هم در اوج عاطفه است و هم در اوج مسئولیت اجتماعی.

کتاب، فاطمه را در چهار نقش کلیدی تصویر می‌کند: دختر، همسر، مادر، و زنِ مبارز. شریعتی نشان می‌دهد که فاطمه در هر کدام از این نقش‌ها، یک استاندار جدید برای انسان بودن تعریف کرده است. او در خانه‌ی پدر، «ام‌ابیها» (مادرِ پدرش) است؛ یعنی پناه و تکیه‌گاه. در خانه‌ی همسر، یک همراهِ هم‌رزم است، نه یک موجود مصرف‌کننده. و در مقام مادر، انسان‌هایی را تربیت می‌کند که تاریخ را تغییر می‌دهند. اما نکته‌ی طلایی کتاب اینجاست که فاطمه در تمام این نقش‌ها، یک «زن مسئول» باقی می‌ماند؛ کسی که نسبت به سرنوشت جامعه‌اش بی‌تفاوت نیست و سکوت نمی‌کند.

شریعتی با زبانی صمیمی و البته به شدت تحلیل‌گر، به ما می‌گوید که راه نجات زن امروز، نه در تقلیدِ کورکورانه از غرب است و نه در درجا زدن در باورهای غلط گذشته. او معتقد است باید دوباره به فاطمه برگشت؛ اما نه به فاطمه‌ای که فقط در کتاب‌های دعا محصور شده، بلکه به فاطمه‌ای که «الگوی زیستن» است. زنی که آگاه است، عزت‌نفس دارد، در برابر ظلم می‌ایستد و خودش را به عنوان یک انسان کامل باور دارد.

این کتاب، فراتر از یک بحث مذهبی، یک مانفیست فکری برای شناختن شأن و جایگاه زن است. خواندن آن به ما یادآوری می‌کند که کرامت زن، هدیه‌ای نیست که دیگران به او بدهند، بلکه حقی است که او در سایه‌ی آگاهی و ایمانِ فاطمی، خودش باید آن را بازپس بگیرد.

در چه صورتی از این کتاب لذت می‌بری؟

• اگر به دنبال پیدا کردن یک هویت مستقل و اصیل برای زن هستید.
• اگر می‌خواهید حضرت فاطمه(س) را به عنوان یک الگوی اجتماعی و مبارز بشناسید.
• اگر از تحلیل‌های فکری که سنت و مدرنیته را به چالش می‌کشند، خوشتان می‌آید.
• اگر دوست دارید نگاه اسلامِ واقعی به جایگاه و کرامت زن را درک کنید.
• اگر به قلمِ پرشور و بیدارگر دکتر شریعتی علاقه دارید.