خلاصه کتاب فلسفه اسلامی و اصول دیالکتیک

این روزا تو فضای مجازی، هر کسی یه نظریه‌ای داره. یکی می‌گه همه چیز باید انقلابی تغییر کنه، یکی می‌گه فقط اصلاحات تدریجی جواب میده. یکی می‌گه تضاد و تناقض ریشه همه چیزه، یکی می‌گه هیچ چیزی تو جهان ثابت نیست. راستش خیلی از این حرفا ریشه تو فلسفه هگل و مارکس داره. ولی چند نفر از کسانی که این حرفا رو می‌زنن، واقعاً می‌دونن هگل که بود و چی گفت؟ اگه می‌خوای یه بار برای همیشه با ریشه‌های فکری این بحث‌ها آشنا بشی، بدون تعصب و فقط با عقل و منطق، این کتاب راهنمای خوبیه برات.

کتاب «فلسفه اسلامی و اصول دیالکتیک» نوشته آیت‌الله جعفر سبحانی، یکی از برجسته‌ترین فیلسوفان و متکلمان معاصر شیعه است. این کتاب در واقع یه جور مناظره فلسفی بین دو تا جهان‌بینی بزرگه: از یه طرف فلسفه اسلامی با هزار و چهارصد سال سابقه، از طرف دیگه فلسفه دیالکتیک مارکسیستی که در قرن نوزدهم در اروپا قد علم کرد. نویسنده با زبانی ساده و روان، اما عمیق و مستدل، رفته سراغ چهار تا اصلی که ستون‌های فلسفه مارکسیسم رو تشکیل می‌دن: اصل تضاد و تناقض، اصل حرکت و تغییر، اصل همبستگی پدیده‌ها، و اصل جهش و انقلاب.

نکته جالب این کتاب اینه که نویسنده فقط به نقد و رد کردن بسنده نکرده. اول رفته سراغ خود فلسفه اسلامی و با دقت تمام نشون داده که فلاسفه مسلمان قرن‌ها پیش درباره این مسائل چی فکر می‌کردن. بعد رفته سراغ حرف‌های هگل و مارکس و انگلس، و نشون داده کجای این حرف‌ها درسته و کجا اشتباه. مثلاً در بحث «تضاد»، نویسنده به زیبایی تفاوت بین «تضاد کیفی» (مثل سفیدی و سیاهی که هیچ‌وقت جمع نمی‌شن) و «تضاد آفرینشی» (مثل ترکیب اکسیژن و هیدروژن که آب رو به وجود میاره) رو توضیح داده و نشون داده که مارکسیست‌ها این دو تا رو با هم قاطی کردن.

یا در بحث حرکت، نویسنده از نظریه «حرکت جوهری» ملاصدرا حرف زده؛ نظریه‌ای که می‌گوید ذات و جوهر اشیا هم مثل صفات ظاهری‌شون در حال تغییر و تحوله. این نظریه قرن‌ها قبل از اینکه فیزیک جدید به این نتیجه برسه که ماده و انرژی قابل تبدیل به هم هستند، در فلسفه اسلامی مطرح بوده.

اما شاید مهم‌ترین بخش کتاب، جایی باشه که نویسنده به نتایج عملی و اجتماعی این اصول می‌پردازه. اونجا نشون میده که چطور مارکسیست‌ها از اصل «جهش و انقلاب» نتیجه گرفتن که تنها راه تغییر جامعه، انقلاب خونین و قهرآمیزه و اصلاحات تدریجی هیچ فایده‌ای نداره. نویسنده با مثال‌های تاریخی متعدد ثابت می‌کنه که این قانون جهانشمول نیست. انقلاب روسیه تو یه کشور کشاورزی عقب‌مانده رخ داد، در حالی که مارکس پیش‌بینی کرده بود انقلاب اول باید تو آلمان یا انگلیس یا فرانسه بشه. این یعنی نظریه جبری مارکس درباره انقلاب، با واقعیت جور در نمیاد.

این کتاب فقط یه کتاب فلسفی خشک و خالی نیست. برای زندگی امروز ما خیلی کاربرد داره. توی دنیایی که هنوز خیلی‌ها تحت تأثیر آموزه‌های مارکسیسم هستن (حتی گاهی ناخودآگاه)، این کتاب به ما کمک می‌کنه که مبانی فکری اون مکتب رو بشناسیم و نقاط قوت و ضعفش رو با چشم باز ببینیم. نویسنده در مقدمه کتاب می‌گه که حتی احسان طبری، تئوریسین معروف حزب توده ایران، اعتراف کرده که آثار فلسفی ایشان باعث روشنایی و بازگشتش به اسلام و انقلاب اسلامی شده.

در چه صورتی از این کتاب لذت می‌بری؟

• اگه می‌خوای فلسفه مارکسیسم رو با دلیل و برهان نقد کنی، نه فقط با شعار.
• اگه به دنبال یه منبع روان برای فهمیدن اصول چهارگانه دیالکتیک هستی.
• اگه می‌خوای بدونی فلاسفه اسلامی قرن‌ها قبل درباره حرکت و زمان چی گفتن.
• اگه از حرف‌های کلی و شعاری تو فضای مجازی خسته شدی.
• اگه دانشجو یا طلبه‌ای و نیاز به یه کتاب مقایسه‌ای و روان داری.