خلاصه کتاب شریعت در آینه معرفت

یادم می‌آید اوایل بیست سالگی‌ام، توی یک جلسه بحث جوانان، بحث داغی شده بود: «آیا حقیقت مطلق وجود دارد یا هر کسی از زاویه خودش به دین نگاه می‌کند و همه هم درست می‌گویند؟» بعضی می‌گفتند «فهم دین نسبی است و هر عصر و نسلی برداشت خودش را دارد.» این حرف برایم جذاب بود، اما ته دلم یک چیز می‌گفت اگر قرار باشد دین با هر سلیقه‌ای تفسیر شود، دیگر چه فرقی می‌کند کدام راه را برویم؟ سالها بعد وقتی با کتاب «شریعت در آینه معرفت» آشنا شدم، شسؤال من سالها پیش، دقیقاً همان چیزی است که این کتاب به آن پاسخ می‌دهد.

این کتاب حاصل جلسات تدریس آیت‌الله جوادی آملی در اواخر دهه شصت است. چرا آن زمان؟ چون تازه نظریه‌ای به نام «قبض و بسط تئوریک شریعت» منتشر شده بود که می‌گفت فهم ما از دین مثل هر دانش دیگری دائماً در حال تغییر است و هیچ فهم ثابتی از دین نداریم. شاید با خودت بگویی «خب، چه اشکالی دارد؟» اشکال بزرگش این است که اگر فهم دین کاملاً نسبی باشد، دیگر نمی‌توانیم با قاطعیت بگوییم «خدا یکی است» یا «قیامتی هست»، چون ممکن است فردا فهم ما عوض شود!

نویسنده در دو بخش به این موضوع پرداخته. بخش اول با بیانی ساده توضیح می‌دهد که دین حق چیست، چرا اسلام دین ثابت و واحدی است، و چرا انسان بدون وحی راه به جایی نمی‌برد. اما بخش دوم کتاب عمیق‌تر و تخصصی‌تر است. اینجا پای معرفت‌شناسی به میان می‌آید. نویسنده ثابت می‌کند که علم و معرفت بشری می‌تواند به واقعیت برسد و اگر کسی بگوید «همه فهم‌ها نسبی است»، خود این حرف یک تناقض بزرگ دارد.

نکته جذاب کتاب این است که نویسنده به سادگی از کنار نظریه‌های رقیب نمی‌گذرد. چهار دلیل اصلی که برای نسبیت فهم اقامه شده را یک‌یک می‌آورد و بعد با چهارده اشکال عقلی نشان می‌دهد که این نظریه به شکاکیت مطلق منجر می‌شود. جایی می‌گوید: اگر فهم بشر کاملاً نسبی باشد، دیگر حتی نمی‌توانیم مطمئن باشیم که همان حرفی که ما زدیم، طرف مقابل به درستی فهمیده است! این یعنی پایان هر نوع گفتگوی مفید.

اما نگران نباش. کتاب فقط به نقد نمی‌پردازد. در بخش‌های پایانی نشان می‌دهد که چگونه عقل و نقل می‌توانند در کنار هم به معرفتی ثابت و مطمئن از دین برسند. این معرفت نه فقط سست و متزلزل نیست، بلکه «قداست» هم دارد؛ یعنی وقتی به حقیقتی از دین رسیدی، می‌دانی که با خدا طرفی، نه با یک نظریه بشری.

برای من که سالها قبل توی آن جلسه بحث گیر کرده بودم، خواندن این کتاب مثل باز شدن یک گره بود. شاید تو هم اگر از این همه نسبی‌گرایی خسته شده‌ای و می‌خواهی بدانی «آیا می‌شود به معرفتی یقینی از دین رسید؟»، این کتاب برای تو نوشته شده.

در چه صورتی از این کتاب لذت می‌بری؟

اگر از بحث‌های نسبی‌گرایانه خسته شدی و می‌خواهی پاسخی منطقی و مستدل بشنوی.
اگر اهل فلسفه و معرفت‌شناسی هستی، اما می‌خواهی این مفاهیم را با دین گره بخوری.
اگر شنیده‌ای نظریه «قبض و بسط شریعت» حرف تازه‌ای است، اما طرف دیگر ماجرا را هم می‌خواهی بدانی.
اگر نگرانی که با تغییر زمان، باورهای دینی هم تغییر کنند و می‌خواهی ریشه ثبات دین را بفهمی.
اگر استاد یا طلبه‌ای و دنبال منبعی عمیق اما روان برای تدریس «معرفت دینی» می‌گردی.