خلاصه کتاب معمای زمان و حدوث جهان

راستش رو بخوای، هر روز صبح که از خواب بیدار می‌شوی، بدون اینکه فکر کنی می‌دانی ساعت چند است. هر روز که تقویم را نگاه می‌کنی، می‌دانی امروز چندمین روز ماه است. زمان برای تو تبدیل شده به ثانیه و دقیقه و ساعت و هفته و ماه و سال. یک جورایی انگار زمان را بلدی، می‌شناسی‌اش، باهاش زندگی می‌کنی. اما لحظه‌ای که کسی از تو می‌پرسد «زمان یعنی چه؟»، «حقیقت زمان چیست؟»، «آیا زمان واقعاً وجود دارد یا فقط یک توهم است؟»، «اگر زمان وجود دارد پس گذشته کجا رفته و آینده کجاست؟»... این جاست که لکنت می‌افتی. انگار چیزی که اینقدر به آن نزدیک بودی، ناگهان از دستت دور می‌شود. این معمای زمان است؛ معمایی که قرن‌ها ذهن بزرگ‌ترین فیلسوفان را به خود مشغول کرده و هنوز هم راه حل نهایی ندارد.

کتاب «معمای زمان و حدوث جهان» نوشته غلامحسین ابراهیمی دینانی، از معدود آثاری است که جرأت کرده به دل این پیچیده‌ترین مسئله فلسفی بزند و از زوایای مختلف به آن نگاه کند. دینانی، که یکی از برجسته‌ترین چهره‌های فلسفه اسلامی در ایران معاصر است، در این کتاب نه فقط به سراغ زمان به عنوان یک مفهوم فیزیکی یا ریاضی رفته، بلکه زمان را در بستر مسائل بنیادین تری مثل «آفرینش جهان»، «حدوث و قدم عالم»، «رابطه خدا و جهان» و حتی «ارتباط زمان با زبان و تاریخ» بررسی کرده است.

این کتاب از دل یک پرسش جدی و سرنوشت‌ساز بیرون می‌آید: آیا جهان حادث است (یعنی آغاز دارد) یا قدیم؟ اگر حادث است، چه زمانی حادث شده؟ و اصلاً خود زمان چه نقشی در حادث بودن جهان دارد؟ این سؤال ظاهراً ساده، آنقدر پیچیده است که دینانی در مقدمه می‌گوید حتی بعضی از پیامبران بزرگ هم در موردش سکوت کرده‌اند، نه از روی نادانی، بلکه از سر این که می‌دانستند پاسخ قطعی برایش وجود ندارد. اما همین بی‌پاسخی، خودش یک مسئله فلسفی است و ارزش این را دارد که درباره‌اش فکر کنیم.

نویسنده در این کتاب، مثل یک کارآگاه فلسفی، آرای بزرگانی مثل ابن‌سینا، ابوالبرکات بغدادی، فخرالدین رازی، میرداماد، صدرالمتألهین و حتی ابوالعلاء معری را کنار هم می‌گذارد و نشان می‌دهد که هر کدام از چه زاویه‌ای به زمان نگاه کرده‌اند. او با زبانی شیوا و بدون اینکه خواننده را در اصطلاحات خشک فلسفی غرق کند، توضیح می‌دهد که چرا ابن‌سینا زمان را «مقدار حرکت» می‌داند و چرا ابوالبرکات بغدادی با او مخالف است و زمان را «مقدار وجود» می‌خواند. او نشان می‌دهد که چرا متکلمان مسلمان (اشاعره و معتزله) اصرار دارند زمان حادث است و آغاز دارد، و چرا فیلسوفانی مثل فخررازی برعکس، معتقدند زمان قدیم است و بی‌آغاز.

اما شاید مهم‌ترین بخش کتاب، جایی است که نویسنده به سراغ رابطه زمان و زبان می‌رود. دینانی با اشاره به این که «زمان در زبان ظاهر می‌شود» و «زبان همیشه در زمان معنا پیدا می‌کند»، نشان می‌دهد که این دو آنقدر به هم گره خورده‌اند که انفکاک‌ناپذیرند. او از این طریق، بحث زمان را به مسائل روزمره‌تری مثل تاریخ، روایت، حافظه و حتی هویت فردی گره می‌زند. این یعنی کتاب فقط برای فیلسوفان حرفه‌ای نیست؛ هر کسی که تا به حال به خودش فکر کرده که «من همان کسی هستم که دیروز بودم؟» یا «آینده کجاست؟» یا «چرا گذشته اینقدر در من اثر گذاشته؟» می‌تواند از خواندن این کتاب لذت ببرد.

نکته متمایز کتاب، نگاه جامع دینانی است. او نه فقط به فلسفه اسلامی بسنده کرده، بلکه آرای فیلسوفان یونان باستان (ارسطو، افلاطون، هراکلیتوس)، فیلسوفان مدرن غرب (کانت، هگل، هایدگر) و حتی شعرایی مثل فردوسی، حافظ و مولانا را هم در تحلیلش وارد کرده است. این وسعت نظر، به کتاب عمق و جذابیت خاصی داده است.

در نهایت، این کتاب یک پاسخ قطعی به معمای زمان نمی‌دهد. چون شاید خود زمان، ذاتاً معمایی است که نمی‌شود حلش کرد. اما چیزی که کتاب به تو می‌دهد، این است که یاد می‌گیری چطور درباره زمان فکر کنی، چطور سؤال بپرسی، و چطور معمای بودن در زمان را تحمل کنی.

در چه صورتی از این کتاب لذت می‌بری؟

• اگه تا حالا به خودت فکر کردی «گذشته کجا رفت؟» و نتونستی جواب بدی.
• اگه کنجکاوی که بدونی بزرگ‌ترین فیلسوفان عالم درباره «آغاز جهان» چی فکر می‌کردند.
• اگه حوصله متن‌های خشک فلسفی را نداری، اما دوست داری یک نویسنده باهوش و خوش‌بیان، مسائل عمیق را ساده و جذاب برات توضیح بده.
• اگه به رابطه زمان، زبان و هویتت فکر می‌کنی و می‌خوای بفهمی «من» در گذر زمان چه معنایی دارد.
• اگه از آن دسته آدم‌هایی هستی که از سؤال‌های بی‌جواب فرار نمی‌کنی و حاضری با معمای وجود روبرو بشوی.