خلاصه کتاب فبک در ترازو

یک مدتی پیش توی یک جمع خانوادگی، برادرزاده‌ام پرسید: «چرا بعضی چیزها درست است و بعضی غلط؟ کی گفته؟» راستش اول خواستم جواب سریعی بدهم، اما بعد دیدم خودم هم جواب قطعی ندارم. بچه‌ها سؤال‌های فلسفی می‌پرسند. سؤال‌هایی که گاهی بزرگ‌ترها هم جوابشان را نمی‌دانند. برنامه «فلسفه برای کودکان» (فبک) دقیقاً قرار است به همین سؤال‌ها جواب بدهد. اما آیا این برنامه که از غرب آمده، با اسلام هماهنگ است؟ کتاب «فبک در ترازو» را نوشته‌اند تا این برنامه را از منظر اسلامی نقد کند.

نویسنده کتاب، خسرو باقری، استاد دانشگاه تهران است. او از معدود کسانی است که هم فلسفه غرب را خوب می‌شناسد و هم با فلسفه تعلیم و تربیت اسلامی آشناست. این کتاب حاصل سال‌ها تأمل او درباره برنامه «فلسفه برای کودکان» است. برنامه‌ای که متیو لیپمن در دهه ۱۹۶۰ در آمریکا راه انداخت و بعد به سراسر جهان رفت. حالا سال‌هاست که در ایران هم طرفداران زیادی پیدا کرده. اما سؤال این است: آیا می‌شود این برنامه را بدون تغییر وارد نظام آموزشی اسلامی کرد؟

کتاب اول از این شروع می‌کند که فبک را معرفی کند. می‌گوید فبک چه ویژگی‌هایی دارد؟ تفکر محوری، اجتماع محوری و روش محوری. یعنی بچه‌ها یاد می‌گیرند تأمل کنند، در گروه بحث کنند، و مهارت استدلال را تمرین کنند. نه اینکه نظر فیلسوفان را حفظ کنند. بعد می‌رود سراغ مفروضات فلسفی فبک. نشان می‌دهد که این برنامه ریشه در «عمل‌گرایی» دارد. فلسفه‌ای که می‌گوید حقیقت یعنی چیزی که کارآمد باشد و مشکل را حل کند.

نویسنده در نقد خود از منظر اسلامی، چند ایراد اساسی وارد می‌کند. اول اینکه فبک فقط روی «حل مسئله» تمرکز کرده. یعنی تفکر تأملی پیامدگرا. اما یک نوع تفکر مهم دیگر را فراموش کرده: «تفکر تأملی معناگرا». یعنی سؤال‌هایی مثل این که اصلاً چرا زنده‌ایم؟ زندگی چه معنایی دارد؟ جهان چه حقیقتی دارد؟ این سؤال‌ها را نمی‌شود با منطق حل مسئله جواب داد. دوم اینکه فبک رابطه معلم و شاگرد را «همتراز» می‌بیند. اما از نگاه اسلامی، معلم سرمایه‌های دانشی و ارزشی دارد که نمی‌شود نادیده گرفت. تعامل باید ناهمتراز باشد، نه به معنای تحکم، بلکه به معنای احترام به جایگاه معلم.

نویسنده پیشنهاد می‌کند به جای «اجتماع پژوهشی» از «اجتماع خردورز» استفاده کنیم. خردورزی یعنی آدم نه فقط بداند چطور مشکلاتش را حل کند، بلکه بداند چه چیزهایی را نمی‌داند. این همان حیرتی است که فیلسوفان واقعی دارند. علم به آدم قدرت می‌دهد، فلسفه به آدم حد و مرزش را نشان می‌دهد. در نهایت، نویسنده تأکید می‌کند که فبک نقاط قوت زیادی دارد (مثل آوردن فلسفه به دوران کودکی و استفاده از داستان)، اما نمی‌شود آن را بدون نقد و بررسی وارد نظام آموزشی اسلامی کرد.

در چه صورتی از این کتاب لذت می‌بری؟

• اگه معلم یا مربی هستی و می‌خوای بدانی چطور به بچه‌ها تفکر نقادانه یاد بدهی.
• اگه با برنامه فلسفه برای کودکان آشنا هستی و می‌خوای بدانی چه نقاط قوت و ضعفی دارد.
• اگه دغدغه داری که برنامه‌های آموزشی وارداتی چه نسبتی با فرهنگ و باورهای ما دارند.
• اگه اهل مطالعه در حوزه فلسفه تعلیم و تربیت اسلامی هستی.
• اگه دوست داری بدانی چطور می‌توان بین روش‌های جدید آموزشی و ارزش‌های اسلامی جمع کرد.