بسم الله الرحمن الرحیم
کلام الهی با اسامی و اوصاف گوناگونی شناخته میشود که مشهورترین آنها قرآن، فرقان، صحیفه، ذکر و تنزیل است و تعریف اصطلاحی آن بر وحیانی بودن، اعجاز، تواتر و مصونیت همیشگی از تحریف استوار است.
شناخت نامها و عناوین پیام آسمانی و تبیین معانی لغوی و اصطلاحی آنها، راهگشای درک عمیق ماهیت هدایت الهی و مبانی پیوند انسان با این حقیقت قدسی است. برای این پیام راستین، نامها و عنوانهای متعددی در خود آیات ذکر گردیده که پنج عنوان به دلیل جامعیت مفهومی و کاربرد فراوان، از شهرت و مقبولیت عام برخوردارند و محور شناسایی این صحیفه نورانی به شمار میآیند: قرآن، فرقان، نبشتار مکتوب، ذکر و تنزیل.
واژه قرآن در دهها موضع از آیات الهی به کار رفته و پیرامون خاستگاه زبانی و ریشهشناسی آن، دیدگاههای گوناگونی شکل گرفته است. گروهی بر این باورند که این نام، یک اسم علم جامد و مرتجل است که از هیچ ریشهای مشتق نشده و از همان سرآغاز بهطور اختصاصی برای کلام وحیانی وضع گردیده است؛ بنابراین قیاسپذیر با سایر خواندنیها نیست و نمیتوان هر عبارت خواندنی را به این نام خواند. در برابر این نگاه، دانشمندانی قرار دارند که واژه را مهموز و برگرفته از ریشهای به معنای جمعآوری و گردآوردن میدانند، زیرا این پیام جامع، دستاوردها، حقایق و ثمرات تمام پیامهای آسمانی پیشین را در قالبی پیوسته گرد هم آورده و مجموعهای بینقص از معارف توحیدی را فراهم ساخته است. دیدگاه دیگری واژه را برگرفته از مفهوم خواندن، تلاوت و پدید آوردن پیدرپی واژهها و آواها میشمارد؛ بر پایه این نگرش، ساختار لفظی آن مصدری با معنای مفعولی است، به گونهای که بر خوانده شدن پیوسته و طنین تلاوت عبارات در زبان و جان انسان دلالت میورزد، همانگونه که مفهوم مکتوب بر نگاشته شدن دلالت دارد. در نگرشهای دیگر، واژه بدون همزه دانسته شده و ریشه آن را در پیوند زدن و قرین ساختن چیزی با چیز دیگر جستجو میکنند؛ چرا که گزارهها، معارف و آموزههای این پیام الهی به زیباترین شکل با یکدیگر قرین و همبسته شدهاند و هر گزاره، مؤید و گواه صدق گزارههای دیگر است.
عنوان فرقان بیانگر ماهیت روشنگر و تمایزبخش این پیام در زندگی فردی و اجتماعی است. این مفهوم نشان میدهد که کلام الهی، ترازویی دقیق برای تفکیک مرزهای حقیقت از باطل، تمیز راستی از انحراف و وسیلهای استوار برای نجات، رهایی و رستگاری انسان از تنگناهای گمراهی است. تقواپیشگی و پایبندی به این موازین، قدرت تشخیص درونی و بصیرت نجاتبخش به انسان میبخشد.
مفهوم نبشتار یا مکتوب الهی بر گردآوری و انسجام دلالت دارد؛ زیرا در زبانشناسی، اصل این واژه به پیوند زدن نشانهها و کلمات اطلاق میشود و اطلاق آن بر پیام آسمانی از آن روست که انواع گوناگونی از احکام فردی، فرائض، تکالیف اجتماعی، مبانی اعتقادی و سرگذشتهای آموزنده را در ساختاری منظم و به هم پیوسته در بر گرفته و به عنوان نخستین و مهمترین مرجع و سرچشمه قوانین و استنباطهای فکری و عملی جایگاهی بنیادین یافته است.
عنوان ذکر، بازتابدهنده کارکرد پیوسته کلام وحی در بیدار ساختن خرد آدمی و یادآوری فرائض، تکالیف اخلاقی و میثاقهای فراموششده فطری است. این نام نشان میدهد که سخن خداوند با هدف خارج ساختن انسان از ورطه غفلت، تجدید حیات معنوی و بخشیدن کرامت و شرف واقعی به بشر فرود آمده است تا پیوند او را با آفرینش استوار نگاه دارد.
عنوان تنزیل بر چگونگی ابلاغ و فرود آمدن تدریجی حقایق در گستره زمان و هماهنگ با نیازهای تربیتی و اجتماعی دلالت میکند؛ بدین معنا که پیام وحی متناسب با بسترهای رشد جامعه انسانی، گامبهگام و مرحلهبهمرحله فرود آمده تا فرصت تأمل، تعمیق و نهادینهسازی احکام را فراهم سازد.
علاوه بر این عناوین اصلی، دهها عنوان و عبارت دیگر نظیر نور، هدی، شفا، موعظه، مجید، بصائر، بیان، حبلالمتین، صراط مستقیم، روح و وحی در تعابیر اسلامی به چشم میخورد. با ارزیابی دقیق روشن میشود که بیشتر این موارد، اوصاف و ویژگیهای هدایتی، تربیتی، روانشناختی و اجتماعی پیام الهی هستند که با نامهای خاص خلط شدهاند. استعمال این صفات برای بازنمایی برکات، شگفتیها، ابعاد قدسی و آثار دگرگونساز این پیام در اعماق روح و روان آدمی است.
تعریف اصطلاحی و مورد اتفاق تمامی صاحبنظران و پژوهشگران پیرامون این کلام مقدس عبارت است از گزارهها و عبارات وحیانی معجزهآسا که با بیانی رسا از جانب آفریدگار هستی بر جان واپسین پیامآور فرود آمده، در قالب مصحفهای مکتوب گردآوری شده، از مسیر نقل متواتر قطعی بدون کوچکترین خدشه، افزوده یا کاستی در طول قرون و اعصار به دست بشر رسیده است و انسانها همواره مکلف به قرائت، اندیشیدن، تعمیق و پیروی عملی از محتوای انسانساز آن در تمام ابعاد زیست فردی و اجتماعی خویش میباشند.