بسم الله الرحمن الرحیم
در واقعه غدیر خم، خداوند به پیامبر فرمان ابلاغ ولایت علی(ع) را داد و فرمود اگر این پیام را نرسانی، تمام رسالتت را نرساندهای.
در سال دهم هجرت، پیامبر اکرم(ص) برای انجام حج، اعلان عمومی داد و مسلمانان از سراسر مناطق اسلامی عازم حج شدند. حضرت علی(ع) که برای دعوت به اسلام از طرف پیامبر به یمن رفته بودند، از آنجا به حاجیان ملحق شدند. این سفر به «حجة الوداع» معروف است، زیرا آخرین حج پیامبر بود. پس از انجام مراسم حج و هنگام بازگشت، نزدیک ظهر به منطقه «غدیر خم» رسیدند. این محل، جایی بود که کاروانیان از آنجا از هم جدا میشدند. پیامبر فرمان داد تا منادی ندا دهد: همه مردم متوقف شوند و منتظر بمانند تا آنان که پیش رفتهاند بازگردند و آنان که پشت سر هستند ملحق شوند. شدت گرما به حدی بود که مردم و حتی خود حضرت گوشهای از لباس خود را بر سر انداخته بودند. سپس با روی هم چیدن اسباب و وسایل و جهاز شتران، جایگاه بلندی ساختند تا صدای پیامبر به همه دهها هزار نفر برسد. پس از نماز جماعت ظهر، پیامبر بر فراز آن ایستادند و امیرالمؤمنین(ع) را فراخواندند تا در سمت راست آن حضرت بایستد. خطابه تاریخی پیامبر حدود یک ساعت به طول انجامید و در ضمن بیان آیات متعددی از قرآن، حضرت علی(ع) را به عنوان جانشین پس از خود معرفی فرمود: «هر کس من مولای او هستم، این علی مولای اوست».
آیه ۶۷ سوره مائده میفرماید: «ای پیامبر! آنچه را از سوی پروردگارت به تو نازل شده است اعلام کن و اگر چنین نکنی، رسالت الهی را نرساندهای و خداوند تو را از شر مردم حفظ میکند». همه مفسران شیعه و بسیاری از مفسران اهل سنت، این آیه را مربوط به نصب حضرت علی(ع) به ولایت در غدیر خم دانستهاند. در تمام قرآن تنها در این آیه است که پیامبر نسبت به کتمان پیام تهدید شده که اگر نگویی، تمام آنچه را در ۲۳ سال رسالت گفتهای هدر میرود. پیامبر به علی(ع) فرمود: اگر آنچه درباره ولایت توست به مردم نرسانم، تمام اعمال من محو میشود.
در این آیه نکات مهمی وجود دارد: به جای «یا أیها النبی»، تعبیر «یا أیها الرسول» آمده که نشانه یک رسالت مهم است. به جای فرمان «أبلغ»، فرمان «بَلِّغْ» آمده که نشانه ابلاغ قطعی و رسمی است. پیامبر تهدید شده که اگر این پیام را نرساند، همه زحماتش هدر میرود. خداوند پیامبر را دلداری میدهد که او را از شر مردم حفظ میکند. محتوای پیام باید مسئلهای اساسی باشد، نه مسائل جزئی. پیام آیه مربوط به توحید، نبوت و معاد نیست، چون این اصول در روزهای اول بعثت بیان شده بود. همچنین مربوط به نماز، روزه، حج، زکات، خمس و جهاد هم نیست، چون اینها در طول ۲۳ سال بیان شده بود. بنابراین این پیام مهم که در اواخر عمر پیامبر نازل شد، جز ولایت و جانشینی علی(ع) نمیتواند باشد.
پس از نزول این آیه، پیامبر هر نوع تقیه را از خود دور کرد و در حضور دهها هزار نفر، جانشینی علی(ع) را اعلام نمود. افراد حاضر با حضرت علی(ع) به عنوان امیر مؤمنان بیعت کردند. با تدبیر پیامبر، زنان نیز بیعت نمودند به این روش که تشت آبی آماده کردند و دست مبارک خود را در آن قرار دادند و زنان دست خود را در طرف دیگر آن گذاشته و بیعت میکردند.
اما آیه ۳ سوره مائده میفرماید: «امروز کافران از دین شما مأیوس شدند، پس از آنان نترسید و از من بترسید. امروز دینتان را برای شما کامل کردم و نعمت خود را بر شما تمام نمودم و اسلام را به عنوان دین برایتان برگزیدم». طبق روایات شیعه و سنی، این قسمت از آیه پس از نصب علی(ع) به امامت در غدیر خم نازل شده است. چهار ویژگی مهم برای آن روز بیان شده است: روز یأس کافران، روز اکمال دین، روز اتمام نعمت الهی بر مردم، روزی که اسلام به عنوان دین کامل مورد پسند خدا قرار گرفت. هیچ روز مهم دیگری مانند بعثت، هجرت، فتح مکه و پیروزی در جنگها، شامل این چهار صفت نیست.
یأس کافران به خاطر آن بود که تنها امید آنها مرگ پیامبر بود. نصب علی(ع) به همه فهماند که با مرگ پیامبر دین او محو نمیشود، زیرا شخصی چون علی(ع) جانشین او خواهد بود. اکمال دین به خاطر آن است که اگر مقررات کامل وضع شود، اما رهبری معصوم تعیین نشود، دین ناقص میماند. اتمام نعمت به خاطر آن است که قرآن بزرگترین نعمت را نعمت رهبری و هدایت معرفی کرده است. پیامبر اگر مردم را بیسرپرست بگذارد، کاری کرده که یک چوپان نسبت به گله نمیکند. رضایت خداوند نیز وقتی حاصل میشود که قانون کامل و مجری عادل به هم گره بخورد.