بسم الله الرحمن الرحیم
انسان به عقل خویش انسان است، نه به صورت و اندامش

عقل، نخستین و برترین موهبتی است که خدا به بندگان ارزانی داشته است. هیچ چیز برتر از عقل تقسیم نشده، و هیچ عبادتی همسنگ عقل نیست. خواب عاقل از شب‌زنده‌داری جاهل بهتر است. عقل، مرکب انسان، سایبان مسلمانان، و سرمایه مجاهدان راه خداست. کسی که عقل ندارد، دین ندارد؛ زیرا دین با عقل شناخته می‌شود و بدون آن، تنها تقلیدی کور است.

عقل دو گونه است: عقل طبیعی و عقل تجربی. عقل طبیعی همان استعداد فهم است که خدا در نهاد انسان نهاده، و عقل تجربی از راه آزمون و خطا و آموختن افزایش می‌یابد. عاقل کسی است که از هر دو بهره برده باشد. عقل واقعی، نوری است در مرکز وجود انسان که آفریدگار را به او می‌شناساند. به همین دلیل است که هر که خود را بشناسد، پروردگارش را شناخته است. خودشناسی، کلید خداشناسی است.

دیده دل غیر از چشم سر است. چشم سر ممکن است خطا کند، اما عقل هرگز به کسی که از او راهنمایی بخواهد دروغ نمی‌گوید. حواس پنجگانه بدون راهنمایی عقل، چیزی را درک نمی‌کنند. قلب، راهنمای حواس است. بسا که حواس از کار می‌افتند اما قلب همچنان باقی است و سود و زیان را تشخیص می‌دهد. شناخت حقیقی با حواس به تنهایی به دست نمی‌آید.

اندیشیدن، زندگی دل بیناست. یک ساعت تفکر، از یک سال عبادت بدون توجه بهتر است. دو رکعت نماز کوتاه با تفکر، از یک شب کامل نماز با دلی غافل برتر است. اندیشه، آیینه‌ای صاف است که نیکی و بدی کار را نشان می‌دهد. کسی که پیش از هر کار بیندیشد، صواب او بیشتر است. کسی که چشم اندیشه را بیدار نگاه دارد، به منتهای خواسته خود می‌رسد.

اما اندیشیدن درباره هر چیزی جایز نیست. اندیشیدن جز درباره حکمت، هوس است. از اندیشه‌های بیهوده و گفتار لغو باید پرهیز کرد. بر عاقل است که اندیشه خود را به کارهای مهم معطوف دارد.

خودشناسی، سودمندترین شناخت‌ها است. کسی که قدر خود را نشناسد، قدر هیچ کس و هیچ چیز را نخواهد شناخت. عیب خود ندیدن، از بزرگ‌ترین گناهان است. برای اثبات نادانی آدمی همین بس که از خود راضی باشد. برای اثبات غرور او همین بس که به هر چه نفسش در نظرش می‌آراید اعتماد کند. خودبینی عقل را تباه می‌کند. کسی که کار خود را بپسندد، به خردش خللی رسد.

بر عاقل است که:

• راه خود را از گمراهی بازشناسد و به راه راست میل کند
• آرزوهایش را کوتاه کند و به آنچه مربوط به او نیست نپردازد
• پیش از هر کاری بیندیشد و به آسانی فریب نخورد
• نفس خود را اصلاح کند و از عیب‌های خود آگاه باشد

زیرکی واقعی در پرهیزگاری است، نه در زرنگی دنیوی. احمق‌ترین مردم کسی است که از هوای نفس خود پیروی کند و بر خدا آرزوهای بی‌پایه ببندد.

مؤمن، بیدار و مراقب است و چشم به راه یکی از دو فرجام نیک است: یا پیروزی در این جهان، یا شهادت و پاداش جاودان در آن جهان. غافل‌ترین مردم کسی است که از دگرگونی روزگار پند نگیرد. و داناترین مردم کسی است که دانش دیگران را به دانش خود بیفزاید.

عقل، فرستاده حق است. حجت باطنی خدا بر بندگان، همین عقل است. خداوند پیامبران را نفرستاد مگر برای آنکه مردم با عقل خود دین را از آنان بیاموزند. هر کس از این راه نیاموزد، ایمانش استوار نمی‌شود و حقیقت را در دل خود حس نمی‌کند.