بسم الله الرحمن الرحیم
رفتار همسایگان در شکلگیری شخصیت افراد خانواده نقش اساسی دارد؛ همسایه تا چهل خانه از هر طرف، حق همسایگی دارد.
خانواده کوچکترین واحد اجتماعی است و رفتار همسایگان تأثیر شگرفی بر رفتار عاطفی و اخلاقی انسان میگذارد. هر فرد در برابر کنش همسایگان، واکنش متناسب نشان میدهد و این تأثیر و تأثر در رفتار، گفتار، نوع پوشش و اخلاق فردی و اجتماعی نمود مییابد. همسایهها در پیدایش مشکلات اخلاقی و رفتاری و نابسامانیهای اجتماعی دخالت دارند. اعضای خانواده از راه تلقینپذیری، تقلید و نظاره کردن، از ویژگیهای رفتاری همسایه اثر میپذیرند. با توجه به رشد جمعیت و روآوردن مردم به زندگی شهری و آپارتماننشینی، این اثرگذاری بسیار بااهمیت است.
پژوهشهای روانشناختی نشان میدهد وقتی محیط پیرامون وضع ناخوشایندی داشته باشد، نتایج آزمون هوش نامطلوب میشود. چارلز هورتن کولی معتقد است محیط همسایگی به منزله پرورشگاه طبیعت انسانی است که در آن احساسات پایهای، وفاداری و توجه به دیگران آموخته میشود. ژان پیاژه نیز تأثیر رفتار افراد ساکن در مجاورت خانواده را بر ویژگیهای رفتاری کودکان امری مسلم دانسته است. ازاینرو، ضرورت طرح اخلاق همسایهداری و آپارتماننشینی روشن میشود.
در مفهومشناسی، اخلاق جمع «خُلْق» به معنای سرشت و خوی است. عالمان اخلاق آن را صفات نفسانی رسوخ کرده و پایدار میدانند که بدون نیاز به تفکر، آدمی را به سوی کار حرکت میدهد. اگر از این حالت کارهای خوب صادر شود، اخلاق خوب است و اگر کارهای بد صادر شود، اخلاق بد نامیده میشود.
همسایه از نظر لغت به دو یا چند نفر که زیر یک سقف باشند یا خانههایشان متصل یا نزدیک باشد، گفته میشود. در قرآن کلمه «جار» به معنای همسایه آمده و صاحب مفردات آن را «کسی که مسکنش نزدیک توست» معنا کرده است. نکته مهم این است که جار از اسمای متضایف است و اخلاق و حقوق همسایه نیز دوطرفه خواهد بود.
آپارتمان قسمتی از عمارت، مرکب از چند اتاق و ضمایم آنهاست که در ساختمان چند طبقه قرار دارد و مالکیت آن شامل دو قسمت اختصاصی و مشترک (عمومی) است. در این نوع همجواری، ضرورت اخلاق و نوع رفتار همسایگان با یکدیگر از همسایهداری سنتی متفاوت است.
محدوده همسایگی در اسلام وسیع تر از عرف است. رسول خدا فرمود: تا چهل خانه از روبهرو، پشت سر، طرف راست و چپ، همسایه محسوب میشوند. در برخی احادیث، حد همسایگی به گونه دیگر بیان شده؛ کسی که صدای همسایه را میشنود، همسایه است و هرکس همراه تو نماز صبح در مسجد بخواند، همسایه است. همسایگی به خانههای مجاور محدود نمیشود و انسان در برابر طیف گستردهای از ساکنان محله مسئولیت اخلاقی و حقوقی دارد.
رسانههای جمعی به ویژه صداوسیما به دلیل روبرو بودن با گستره وسیع مخاطبان، نقش ویژهای در فرهنگسازی جامعه دارند. تلویزیون به دلیل جذابیت بیشتر میتواند به راحتی مخاطبان را به سوی تفکری درست یا غلط رهنمون شود. برنامهسازان میتوانند در برنامههایی چون سریالها و برنامههای طنز، در راه فرهنگسازی و نهادینه کردن اخلاق همسایهداری بکوشند.
پیشینه پژوهش نشان میدهد تاکنون در مورد اخلاق همسایهداری به ویژه شکل مدرن آن با رویکرد رسانهای، پژوهشی جامع صورت نگرفته است. عالمان دین در کتابهای روایی و اخلاقی مانند اصول کافی، بحارالانوار، مستدرک الوسائل، المحجة البیضاء و جامع السعادات بخشهایی را به این موضوع اختصاص دادهاند. کتابهای بررسی حقوق همسایگان و سیمای همسایه نیز بیشتر رویکردی حقوقی دارند. رسانه موظف است اخلاق همسایهداری را با رویکردی جدید و کاربردی بررسی کند.
پرسشهای پژوهش عبارتند از: بایستههای اخلاق همسایهداری چیست؟ ضرورت و جایگاه پرداختن به آن چیست؟ آپارتماننشینی چه محاسن و معایبی دارد؟ جلوههای مثبت و منفی همسایهداری مدرن کدامند؟ این موضوع در رسانه ملی چه جایگاهی دارد؟ منشور اخلاقی همسایه و همسایهداری در آیات و روایات چگونه ترسیم شده است؟ نقش رسانه در ترویج اخلاق همسایهداری چیست؟
اهداف پژوهش پیریزی آییننامه کاربردی از اخلاق همسایهداری و آپارتماننشینی با توجه به دستورهای دینی و بررسی جایگاه رسانه در انتقال مفاهیم اخلاقی و ارائه راهکارهای مؤثر است. روش پژوهش نیز ضمن آوردن آموزههای قرآنی، روایی و اخلاقی، منشوری از آنها تنظیم و مصداقها و آثار آن ذکر شده و سپس به بررسی شکل نوین همسایهداری و جلوههای اخلاقی آن پرداخته شده است.