بسم الله الرحمن الرحیم
سوره صف مدنی است و درباره جهاد، اتحاد و بشارت مسیح سخن میگوید.
سوره صف شصت و یکمین سوره قرآن و دارای چهارده آیه است. در مورد مدنی یا مکی بودن این سوره باید گفت: آيات و سورههایی كه پيش از هجرت نازل شدهاند «مکی» و آنچه پس از هجرت نازل شده «مدنی» نامیده میشود. برای شناسایی مشخصات سوره از نظر مکی و مدنی، راه روشن و درست مراجعه به مضامین سوره است. اگر از این راه نتوانستیم مدنی یا مکی بودن آن را به دست آوریم، باید از نقل محدثان و اتفاق و شهرت در میان مفسران کمک بگیریم. مضامین سوره صف بر مدنی بودن آن گواهی میدهد و مدنی بودن آن مورد اتفاق مفسران است.
توضیح این که، غالباً مشرکان بتپرست طرف سخن در محيط مكه بودند، از این نظر نوع آيات مکی بر محور توحید و معاد و نقل قصص و سرگذشت عبرتانگیز اقوام و ملل پیشین و معارف عقلی دور میزند. برای چنين گروهی كه هنوز اساس آيين اسلام را نپذيرفتهاند، بحث درباره جهاد در راه خدا و گواهی دادن انجيل و تورات بر نبوت پيامبر اسلام و احكام نماز و روزه، مطابق اصول بلاغت نيست. ولی در مدينه، مسلمانان و اقلیتهایی از يهود و نصارا مخاطب بودهاند و در هر لحظه مركز اسلام از طرف مهاجمان در آستانه خطر قرار میگرفت. مسلمانان اصول دين و معارف حقه اسلامی را از جان و دل پذيرفته بودند، از این جهت وقت آن رسيده بود كه دستورهای لازم درباره جهاد به آنها داده شود و اصول اخلاقی و اجتماعی و احکام عملی اسلام را از پيشواي اعظم خود فرا گيرند.
بنابراین، از مطالعه مضامين سوره میتوان تشخيص داد كه ظرف نزول سوره چه زمانی بوده است. رؤوس مطالب اين سوره بعد از مسأله تسبيح به قرار زیر است: گفتار بايد با كردار توأم باشد، در غير اين صورت گناه بزرگی شمرده خواهد شد؛ افراد با ايمان بايد برای جهاد في سبيل اللّه بسيج شوند؛ موسی از قوم خود شكايت میكند؛ حضرت مسيح از بعثت پيامبر اسلام با ذكر نام وی خبر میدهد؛ گروهی كه میخواهند نور خدا را خاموش سازند موفق به اين كار نمیشوند؛ گروه با ايمان بايد مانند حواريون مسيح جان باز و فداكار باشند. دقت در مضامين اين مطالب گواهی میدهد كه اين سوره پس از مهاجرت پيامبر به مدينه – در آن زمان كه مسيحيان شبه جزيره با پيامبر اسلام در حال تماس بودند – نازل شده و هرگز محيط مكه با طرح بسياری از اين مطالب سازگار نبوده است. به این ترتیب، سوره صف از جمله سورههای مدنی است که در بردارنده پیامهای مهمی برای جامعه اسلامی آن روز بوده است. در ادامه سوره، پس از تسبیح خداوند توسط موجودات آسمان و زمین، خداوند مؤمنان را به دو چیز فرا میخواند: یکی هماهنگی گفتار با کردار، و دیگری جهاد در راه خدا با صفی محکم و به هم پیوسته. همچنین در این سوره، خداوند از زبان حضرت موسی علیهالسلام از آزار بنیاسرائیل شکایت میکند و سپس به مهمترین بخش سوره یعنی بشارت حضرت عیسی به آمدن پیامبری به نام «احمد» اشاره مینماید. این بشارت، یکی از محکمترین دلایل قرآنی بر حقانیت پیامبر اسلام و تطابق او با بشارتهای کتب پیشین است. در پایان سوره، خداوند مؤمنان را به یاری خود فرا میخواند و آنان را به یاران وفادار حضرت عیسی یعنی حواریون تشبیه میکند که جان خود را در راه خدا فدا کردند و سرانجام پیروز شدند. این سوره با همه اختصارش، پیامهای بسیار مهمی برای مسلمانان دارد: لزوم اتحاد و هماهنگی، اهمیت جهاد، توجه به بشارتهای کتب پیشین، و لزوم پیروی از یاران راستین پیامبران.