بسم الله الرحمن الرحیم
تمدن اسلامی یعنی نظام اجتماعی معقولی که دین، عقلانیت، علم و اخلاق در آن جاری باشد، نه فقط ساختمان و تکنولوژی.

خیلی از آدم‌ها فکر می‌کنند تمدن یعنی آسمان‌خراش‌ها، ماشین‌های آخرین مدل، ارتش قوی و هر چیز سخت و ملموس دیگری. ولی حقیقت این است که تمدن اول از همه به «نرم‌افزار» زندگی آدم‌ها برمی‌گردد. تمدن یعنی یک نظام اجتماعی که در آن انسان‌ها بر اساس یک جهان‌بینی مشترک و معقول کنار هم زندگی می‌کنند، هم به آبادانی ظاهری می‌رسند هم به رشد معنوی، و هدفشان فقط پول و قدرت نیست. در تمدن اسلامی، چهار رکن اساسی وجود دارد: دین که جهت کلی زندگی را مشخص می‌کند، عقلانیت که باعث می‌شود آدم‌ها درست را از غلط تشخیص بدهند، علم که قدرت فهم و تغییر طبیعت را می‌دهد، و اخلاق که تضمین می‌کند این قدرت به ظلم و فساد منجر نشود.

حالا اربعین چه ربطی به این حرف‌ها دارد؟ اربعین یک آیین ساده و روزمره نیست. این کنگره عظیم که هر سال با جمعیت میلیونی برگزار می‌شود، ظرفیت خارق‌العاده‌ای دارد که در هر چهار رکن تمدن نقش بازی کند. بیا با هم نگاه کنیم.

اولین و شاید مهم‌ترین کار اربعین، شکل دادن به «نظام گرایش‌ها و تمایلات» است. یعنی چی؟ یعنی این که آدم‌ها چه چیزی را دوست دارند، به چه چیزی دل می‌بندند و از چه چیزی بیزارند. در مسیر پیاده‌روی اربعین، آدم‌ها از مال و منال و راحت‌طلبی می‌برند، ایثار و انفاق را با جان و دل تمرین می‌کنند، و عشق به امام حسین(ع) و اهل بیت جایگزین حرص و حسادت و رقابت‌های کثیف دنیوی می‌شود. این تغییر در عواطف و احساسات، پایه‌گذار هر تمدنی است. اگر دل آدم‌ها عوض نشود، هیچ قانون و زور و پولی نمی‌تواند جامعه‌ای آباد و انسانی بسازد.

دوم، اربعین ظرفیت عظیمی برای تولید «نظام اندیشه‌ها و بینش‌ها» دارد. مردم از پنجاه، شصت کشور مختلف با فرهنگ‌ها و مذاهب گوناگون در کنار هم قرار می‌گیرند. حتماً با هم حرف می‌زنند، سؤال می‌پرسند، جواب می‌شنوند، بحث می‌کنند. این تراکم تعاملات فکری، بهترین فرصت است برای اینکه معارف دینی و اجتماعی بین مردم رد و بدل شود، ایده‌های نو متولد گردد و عقلانیت معرفتی و اخلاقی آدم‌ها تقویت شود. عراق خودش سال‌ها مهد علم و دانش بوده و این راهپیمایی می‌تواند دوباره آن را به مرکز تولید اندیشه در جهان اسلام تبدیل کند.

سوم، اربعین یک «نظام رفتاری و سبک زندگی» متفاوت را به نمایش می‌گذارد. مهمانی بدون منت و چشم‌داشت، تواضع و فروتنی در برابر زائر دیگر، صبر بر سختی و خستگی، کمک بی‌چون و چرا به کسی که حتی زبانت را نمی‌فهمد. این‌ها چیزهایی است که در زندگی ماشینی و سرد امروزی کمیاب شده. اربعین نشان می‌دهد که می‌شود زندگی جمعی داشت بدون اینکه اخلاق فدای رقابت و سود شود.

و بالاخره، اربعین قوی‌ترین ابزار برای تحقق «امت واحده» اسلامی است. در این راهپیمایی، مرزهای ساختگی مثل ملیت، نژاد، زبان و طبقه اجتماعی رنگ می‌بازند. همه فقط دو دسته‌اند: زائر حسین یا خادم حسین. برتری‌های کاذب کنار می‌رود، همدلی جای کینه را می‌گیرد، دشمن مشترک شناخته می‌شود و مذاهب اسلامی فرصت پیدا می‌کنند به جای جنگیدن با هم، علیه ظلم و استکبار متحد شوند. این کار را هیچ سازمان یا دولتی نمی‌تواند به این زیبایی انجام بدهد. این معجزه خودجوش عشق است.

اما باید مواظب بود. هر گنجی آسیب‌پذیر است. مهم‌ترین خطری که اربعین را تهدید می‌کند، فراموش کردن ماهیت کاملاً مردمی آن است. اگر نهادهای دولتی و حکومتی بیش از حد در آن دخالت کنند، اگر مدیریت آمرانه و از بالا جای خلاقیت و عشق مردم را بگیرد، اگر اربعین به یک نمایش سیاسی یا یک بازار بزرگ مصرف تبدیل شود، تمدن‌ساز بودنش را از دست می‌دهد. وظیفه حاکمیت فقط پشتیبانی و زمینه‌سازی است، نه تصاحب و مدیریت. اربعین سرمایه عظیم جهان اسلام است؛ اما مثل هر سرمایه‌ای، اگر درست از آن محافظت نشود، یا هدر می‌رود یا به ضد خود تبدیل می‌شود.